สำนวน สุภาษิต และคำพังเพย ต่างกันที่จุดประสงค์ สำนวนคือถ้อยคำที่พูดสืบต่อกันมาและมีความหมายไม่ตรงตามตัว คำพังเพยคือสำนวนที่กล่าวถึงพฤติกรรมหรือเหตุการณ์ให้เป็นข้อคิด มักแฝงการติหรือเตือน ส่วนสุภาษิตคือถ้อยคำที่สอนให้ทำดีหรือละเว้นสิ่งไม่ดีโดยตรง หลายตำราจึงมองว่าสำนวนเป็นกลุ่มใหญ่ ส่วนคำพังเพยและสุภาษิตเป็นสำนวนชนิดหนึ่ง
สำนวนคืออะไร?
สำนวนคือถ้อยคำหรือข้อความที่คนไทยพูดสืบต่อกันมานาน และมีความหมายไม่ตรงตามตัวอักษร พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่า เป็นถ้อยคำหรือข้อความที่กล่าวสืบต่อกันมาช้านานแล้ว มีความหมายไม่ตรงตามตัว หรือมีความหมายอื่นแฝงอยู่ คนฟังจึงต้องตีความจากภาพเปรียบ ไม่ใช่แปลคำต่อคำ
ตัวอย่างเช่น “สอนจระเข้ให้ว่ายน้ำ” ไม่ได้หมายถึงการสอนจระเข้จริง ๆ แต่หมายถึงการไปสอนคนที่เก่งเรื่องนั้นอยู่แล้ว หรือ “ออกทะเล” ที่หมายถึงพูดนอกเรื่องไปไกล ลักษณะเด่นของสำนวนคือสั้น กระชับ จำง่าย และใช้คำค่อนข้างตายตัว เปลี่ยนคำแล้วความหมายมักเพี้ยน
คำพังเพยคืออะไร?
คำพังเพยคือสำนวนที่กล่าวถึงพฤติกรรมของคนหรือเหตุการณ์ทั่วไป แล้วนำมาใช้เป็นข้อคิดหรือข้อสรุป มักแฝงการเปรียบเปรย ติติง หรือเตือนอ้อม ๆ โดยไม่ได้สั่งสอนตรง ๆ ผู้ฟังต้องนำไปเทียบกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้นเอง
ตัวอย่างเช่น “รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง” ใช้กับคนที่ทำผิดพลาดเองแล้วโทษคนอื่นหรือสิ่งอื่น และ “ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวปิด” ใช้กับการพยายามปกปิดเรื่องใหญ่ที่ปิดอย่างไรก็ไม่มิด ทั้งสองตัวอย่างบรรยายพฤติกรรม ไม่ได้บอกให้ทำหรือห้ามทำโดยตรง
สุภาษิตคืออะไร?
สุภาษิตคือถ้อยคำที่ดีงามซึ่งมุ่งสั่งสอนให้ประพฤติดี หรือให้ละเว้นสิ่งไม่ดี เป็นคติเตือนใจที่บอกแนวทางการใช้ชีวิตชัดเจนกว่าสำนวนและคำพังเพย หลายบทจึงมีลักษณะเป็นคำแนะนำหรือคำห้าม และมักมีคำว่า “อย่า” อยู่ด้วย
ตัวอย่างเช่น “น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ” สอนว่าอย่าขัดขวางผู้มีอำนาจหรือคนที่กำลังโกรธ เพราะจะเป็นอันตรายต่อตัวเอง และ “คบคนพาล พาลพาไปหาผิด คบบัณฑิต บัณฑิตพาไปหาผล” สอนให้เลือกคบคนดีมีปัญญา สุภาษิตมักพบในวรรณคดีคำสอน การเทศน์ และหนังสือเรียน
สำนวน สุภาษิต คำพังเพย ต่างกันอย่างไร?
ทั้งสามแบบต่างกันที่เป้าหมายของถ้อยคำ สำนวนเน้นการพูดเปรียบเทียบให้กระชับ คำพังเพยเน้นให้ข้อคิดจากพฤติกรรมหรือเหตุการณ์ ส่วนสุภาษิตเน้นสั่งสอนตรง ๆ วิธีแยกง่าย ๆ คือถามว่าถ้อยคำนั้นกำลัง “เปรียบ” “ติ” หรือ “สอน”
| หัวข้อ | สำนวน | คำพังเพย | สุภาษิต |
|---|---|---|---|
| จุดประสงค์หลัก | พูดเปรียบเทียบให้กระชับ มีความหมายแฝง | ให้ข้อคิดหรือสรุปเรื่องทั่วไปของชีวิต มักแฝงการติหรือเตือน | สั่งสอนให้ทำดีหรือละเว้นความชั่ว |
| น้ำเสียง | กลาง ๆ เป็นภาพเปรียบ | เปรียบเปรย ประชด หรือเตือนอ้อม ๆ | เป็นคำแนะนำหรือคำห้าม |
| ขอบเขต | กลุ่มใหญ่ที่สุด | เป็นสำนวนชนิดหนึ่ง | เป็นสำนวนชนิดหนึ่ง |
| คำที่มักพบ | ภาพเปรียบสั้น ๆ | บรรยายพฤติกรรมหรือเหตุการณ์ | มักมีคำว่า “อย่า” หรือบอกผลของการกระทำ |
| ตัวอย่าง | ออกทะเล, สอนจระเข้ให้ว่ายน้ำ | รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง, ปิดทองหลังพระ | น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ, ช้า ๆ ได้พร้าเล่มงาม |
ควรรู้ไว้ว่าเส้นแบ่งระหว่างทั้งสามแบบไม่ได้ตายตัว ตำราหรือหนังสือเรียนแต่ละเล่มอาจจัดถ้อยคำเดียวกันไว้ต่างหมวด เช่น บางเล่มจัด “น้ำขึ้นให้รีบตัก” เป็นสุภาษิต บางเล่มจัดเป็นสำนวน สิ่งสำคัญกว่าการจัดหมวดคือเข้าใจความหมายและใช้ให้ถูกสถานการณ์
สำนวนไทยที่ใช้บ่อยมีอะไรบ้าง และหมายความว่าอะไร?
สำนวนที่คนไทยใช้บ่อยมักเกี่ยวกับการทำงาน การพูด และความสัมพันธ์กับคนอื่น ตารางนี้รวมตัวอย่างที่พบบ่อยในชีวิตประจำวันและในข้อสอบ พร้อมความหมายและสถานการณ์ที่ใช้ได้
| ถ้อยคำ | ความหมาย | ตัวอย่างสถานการณ์ |
|---|---|---|
| น้ำขึ้นให้รีบตัก | เมื่อมีโอกาสดี ควรรีบลงมือทำ | ร้านค้าที่เร่งผลิตสินค้าช่วงที่ขายดี |
| ช้า ๆ ได้พร้าเล่มงาม | ค่อย ๆ คิดและทำอย่างรอบคอบ ผลจะออกมาดี | ใช้เตือนคนที่รีบทำงานจนพลาด |
| น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ | อย่าขัดขวางผู้มีอำนาจหรือคนที่กำลังโกรธ | รอให้หัวหน้าใจเย็นก่อนค่อยเสนอความเห็นต่าง |
| รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง | ทำผิดเองแล้วโทษคนอื่นหรือสิ่งอื่น | สอบตกแล้วโทษว่าข้อสอบยากเกินไป |
| ปิดทองหลังพระ | ทำความดีโดยไม่มีใครเห็นหรือไม่หวังคำชม | คนที่ช่วยงานเบื้องหลังจนงานสำเร็จ |
| กำแพงมีหู ประตูมีช่อง | จะพูดอะไรต้องระวัง เพราะความลับอาจรั่วไหลได้ | ไม่ควรนินทาคนอื่นในที่ทำงาน |
| ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวปิด | พยายามปิดบังเรื่องใหญ่ ซึ่งปิดอย่างไรก็ไม่มิด | ปกปิดความผิดพลาดที่ทุกคนเห็นอยู่แล้ว |
| ตีงูให้กากิน | ลงแรงทำเอง แต่คนอื่นได้ประโยชน์ไป | ทำโปรเจกต์จนสำเร็จแต่คนอื่นได้หน้า |
| ใกล้เกลือกินด่าง | ไม่รู้จักใช้สิ่งดีที่อยู่ใกล้ตัว กลับไปหาสิ่งที่ด้อยกว่าจากที่อื่น | มีผู้รู้อยู่ในบ้านแต่ไปถามคนที่รู้น้อยกว่า |
| กำปั้นทุบดิน | ตอบแบบไม่ผิดแต่ไม่ได้ประโยชน์ ไม่ได้ให้ข้อมูลใหม่ | ถามว่าทำไมรถติด แล้วตอบว่าเพราะรถเยอะ |
| ออกทะเล | พูดนอกเรื่องไปไกลจากประเด็น | ประชุมเรื่องงบประมาณแต่คุยไปเรื่องอื่น |
ใช้สำนวนอย่างไรให้ถูกต้องและไม่ผิดความหมาย?
หลักสำคัญคือใช้ถ้อยคำให้ครบตามแบบที่ใช้กันมา และใช้ให้ตรงกับสถานการณ์ เพราะสำนวนจำนวนมากมีความหมายแฝงในทางติหรือประชด ถ้าใช้ผิดที่อาจทำให้คนฟังรู้สึกไม่ดีได้
- เข้าใจความหมายก่อนใช้: อย่าเดาความหมายจากคำในสำนวน เพราะความหมายจริงมักไม่ตรงตามตัว
- ใช้ถ้อยคำให้ครบและถูก: เช่น “ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวปิด” ไม่ควรตัดหรือสลับคำจนความหมายเพี้ยน
- ดูน้ำเสียงของสำนวน: คำพังเพยหลายคำมีความหมายในทางติ เช่น “รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง” ไม่ควรใช้กับผู้ใหญ่หรือในที่ทางการโดยไม่ระวัง
- เลือกให้เหมาะกับงาน: งานเขียนทางการควรใช้สำนวนแต่พอดี เพื่อให้ข้อความยังชัดเจน
- ตรวจสอบเมื่อไม่แน่ใจ: เปิดพจนานุกรมหรือหนังสือสำนวนไทยที่เชื่อถือได้ ก่อนนำไปใช้ในงานเขียนหรือข้อสอบ
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสำนวน สุภาษิต คำพังเพย
คำพังเพยกับสุภาษิตแยกกันอย่างไรง่าย ๆ?
ดูว่าถ้อยคำนั้นสอนตรง ๆ หรือไม่ ถ้าบอกให้ทำหรือห้ามทำ เช่น “น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ” มักเป็นสุภาษิต ถ้าบรรยายพฤติกรรมให้คิดเอง เช่น “รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง” มักเป็นคำพังเพย
ทำไมหนังสือแต่ละเล่มจัดหมวดสำนวนไม่เหมือนกัน?
เพราะทั้งสามแบบมีลักษณะคาบเกี่ยวกัน ถ้อยคำหนึ่งอาจทั้งเปรียบเทียบและให้ข้อคิดไปพร้อมกัน ผู้เขียนแต่ละคนจึงจัดหมวดต่างกันได้ ทั้งนี้หลายตำรามองว่าคำพังเพยและสุภาษิตเป็นส่วนหนึ่งของสำนวน
สำนวนกับคำอุปมาต่างกันไหม?
ต่างกัน อุปมาคือการเปรียบเทียบโดยตรงด้วยคำอย่าง “เหมือน” “ดุจ” “ราวกับ” เช่น “สวยเหมือนนางฟ้า” ส่วนสำนวนเป็นถ้อยคำสำเร็จรูปที่ใช้สืบต่อกันมาและมีความหมายแฝงในตัว
ใช้สำนวนในงานเขียนทางการได้ไหม?
ได้ หากใช้ถูกความหมายและพอดี สำนวนช่วยให้ข้อความกระชับและเห็นภาพ แต่ควรหลีกเลี่ยงสำนวนที่มีความหมายในทางติหรือประชดเมื่อพูดถึงบุคคลโดยตรง
แหล่งอ้างอิง: คลังปัญญาจุฬาฯ – บทปริทัศน์วรรณกรรม (อ้างความหมายสำนวนตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน), DLTV มูลนิธิการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม – สำนวน คำพังเพย สุภาษิต, ทรูปลูกปัญญา – สำนวนไทย คำพังเพย สุภาษิต, ทรูปลูกปัญญา – สำนวนและสุภาษิตไทย
ภาพหน้าปกโดย Prateek Katyal จาก Unsplash

