Posted in

สำนวน สุภาษิต คำพังเพย ต่างกันอย่างไร? พร้อมตัวอย่าง

หนังสือวางซ้อนบนชั้นไม้ ภาพประกอบเรื่องสำนวน สุภาษิต คำพังเพย
ภาพโดย Prateek Katyal จาก Unsplash

สำนวน สุภาษิต และคำพังเพย ต่างกันที่จุดประสงค์ สำนวนคือถ้อยคำที่พูดสืบต่อกันมาและมีความหมายไม่ตรงตามตัว คำพังเพยคือสำนวนที่กล่าวถึงพฤติกรรมหรือเหตุการณ์ให้เป็นข้อคิด มักแฝงการติหรือเตือน ส่วนสุภาษิตคือถ้อยคำที่สอนให้ทำดีหรือละเว้นสิ่งไม่ดีโดยตรง หลายตำราจึงมองว่าสำนวนเป็นกลุ่มใหญ่ ส่วนคำพังเพยและสุภาษิตเป็นสำนวนชนิดหนึ่ง

สำนวนคืออะไร?

สำนวนคือถ้อยคำหรือข้อความที่คนไทยพูดสืบต่อกันมานาน และมีความหมายไม่ตรงตามตัวอักษร พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่า เป็นถ้อยคำหรือข้อความที่กล่าวสืบต่อกันมาช้านานแล้ว มีความหมายไม่ตรงตามตัว หรือมีความหมายอื่นแฝงอยู่ คนฟังจึงต้องตีความจากภาพเปรียบ ไม่ใช่แปลคำต่อคำ

ตัวอย่างเช่น “สอนจระเข้ให้ว่ายน้ำ” ไม่ได้หมายถึงการสอนจระเข้จริง ๆ แต่หมายถึงการไปสอนคนที่เก่งเรื่องนั้นอยู่แล้ว หรือ “ออกทะเล” ที่หมายถึงพูดนอกเรื่องไปไกล ลักษณะเด่นของสำนวนคือสั้น กระชับ จำง่าย และใช้คำค่อนข้างตายตัว เปลี่ยนคำแล้วความหมายมักเพี้ยน

คำพังเพยคืออะไร?

คำพังเพยคือสำนวนที่กล่าวถึงพฤติกรรมของคนหรือเหตุการณ์ทั่วไป แล้วนำมาใช้เป็นข้อคิดหรือข้อสรุป มักแฝงการเปรียบเปรย ติติง หรือเตือนอ้อม ๆ โดยไม่ได้สั่งสอนตรง ๆ ผู้ฟังต้องนำไปเทียบกับสถานการณ์ที่เกิดขึ้นเอง

ตัวอย่างเช่น “รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง” ใช้กับคนที่ทำผิดพลาดเองแล้วโทษคนอื่นหรือสิ่งอื่น และ “ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวปิด” ใช้กับการพยายามปกปิดเรื่องใหญ่ที่ปิดอย่างไรก็ไม่มิด ทั้งสองตัวอย่างบรรยายพฤติกรรม ไม่ได้บอกให้ทำหรือห้ามทำโดยตรง

สุภาษิตคืออะไร?

สุภาษิตคือถ้อยคำที่ดีงามซึ่งมุ่งสั่งสอนให้ประพฤติดี หรือให้ละเว้นสิ่งไม่ดี เป็นคติเตือนใจที่บอกแนวทางการใช้ชีวิตชัดเจนกว่าสำนวนและคำพังเพย หลายบทจึงมีลักษณะเป็นคำแนะนำหรือคำห้าม และมักมีคำว่า “อย่า” อยู่ด้วย

ตัวอย่างเช่น “น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ” สอนว่าอย่าขัดขวางผู้มีอำนาจหรือคนที่กำลังโกรธ เพราะจะเป็นอันตรายต่อตัวเอง และ “คบคนพาล พาลพาไปหาผิด คบบัณฑิต บัณฑิตพาไปหาผล” สอนให้เลือกคบคนดีมีปัญญา สุภาษิตมักพบในวรรณคดีคำสอน การเทศน์ และหนังสือเรียน

สำนวน สุภาษิต คำพังเพย ต่างกันอย่างไร?

ทั้งสามแบบต่างกันที่เป้าหมายของถ้อยคำ สำนวนเน้นการพูดเปรียบเทียบให้กระชับ คำพังเพยเน้นให้ข้อคิดจากพฤติกรรมหรือเหตุการณ์ ส่วนสุภาษิตเน้นสั่งสอนตรง ๆ วิธีแยกง่าย ๆ คือถามว่าถ้อยคำนั้นกำลัง “เปรียบ” “ติ” หรือ “สอน”

หัวข้อสำนวนคำพังเพยสุภาษิต
จุดประสงค์หลักพูดเปรียบเทียบให้กระชับ มีความหมายแฝงให้ข้อคิดหรือสรุปเรื่องทั่วไปของชีวิต มักแฝงการติหรือเตือนสั่งสอนให้ทำดีหรือละเว้นความชั่ว
น้ำเสียงกลาง ๆ เป็นภาพเปรียบเปรียบเปรย ประชด หรือเตือนอ้อม ๆเป็นคำแนะนำหรือคำห้าม
ขอบเขตกลุ่มใหญ่ที่สุดเป็นสำนวนชนิดหนึ่งเป็นสำนวนชนิดหนึ่ง
คำที่มักพบภาพเปรียบสั้น ๆบรรยายพฤติกรรมหรือเหตุการณ์มักมีคำว่า “อย่า” หรือบอกผลของการกระทำ
ตัวอย่างออกทะเล, สอนจระเข้ให้ว่ายน้ำรำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง, ปิดทองหลังพระน้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ, ช้า ๆ ได้พร้าเล่มงาม

ควรรู้ไว้ว่าเส้นแบ่งระหว่างทั้งสามแบบไม่ได้ตายตัว ตำราหรือหนังสือเรียนแต่ละเล่มอาจจัดถ้อยคำเดียวกันไว้ต่างหมวด เช่น บางเล่มจัด “น้ำขึ้นให้รีบตัก” เป็นสุภาษิต บางเล่มจัดเป็นสำนวน สิ่งสำคัญกว่าการจัดหมวดคือเข้าใจความหมายและใช้ให้ถูกสถานการณ์

สำนวนไทยที่ใช้บ่อยมีอะไรบ้าง และหมายความว่าอะไร?

สำนวนที่คนไทยใช้บ่อยมักเกี่ยวกับการทำงาน การพูด และความสัมพันธ์กับคนอื่น ตารางนี้รวมตัวอย่างที่พบบ่อยในชีวิตประจำวันและในข้อสอบ พร้อมความหมายและสถานการณ์ที่ใช้ได้

ถ้อยคำความหมายตัวอย่างสถานการณ์
น้ำขึ้นให้รีบตักเมื่อมีโอกาสดี ควรรีบลงมือทำร้านค้าที่เร่งผลิตสินค้าช่วงที่ขายดี
ช้า ๆ ได้พร้าเล่มงามค่อย ๆ คิดและทำอย่างรอบคอบ ผลจะออกมาดีใช้เตือนคนที่รีบทำงานจนพลาด
น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรืออย่าขัดขวางผู้มีอำนาจหรือคนที่กำลังโกรธรอให้หัวหน้าใจเย็นก่อนค่อยเสนอความเห็นต่าง
รำไม่ดีโทษปี่โทษกลองทำผิดเองแล้วโทษคนอื่นหรือสิ่งอื่นสอบตกแล้วโทษว่าข้อสอบยากเกินไป
ปิดทองหลังพระทำความดีโดยไม่มีใครเห็นหรือไม่หวังคำชมคนที่ช่วยงานเบื้องหลังจนงานสำเร็จ
กำแพงมีหู ประตูมีช่องจะพูดอะไรต้องระวัง เพราะความลับอาจรั่วไหลได้ไม่ควรนินทาคนอื่นในที่ทำงาน
ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวปิดพยายามปิดบังเรื่องใหญ่ ซึ่งปิดอย่างไรก็ไม่มิดปกปิดความผิดพลาดที่ทุกคนเห็นอยู่แล้ว
ตีงูให้กากินลงแรงทำเอง แต่คนอื่นได้ประโยชน์ไปทำโปรเจกต์จนสำเร็จแต่คนอื่นได้หน้า
ใกล้เกลือกินด่างไม่รู้จักใช้สิ่งดีที่อยู่ใกล้ตัว กลับไปหาสิ่งที่ด้อยกว่าจากที่อื่นมีผู้รู้อยู่ในบ้านแต่ไปถามคนที่รู้น้อยกว่า
กำปั้นทุบดินตอบแบบไม่ผิดแต่ไม่ได้ประโยชน์ ไม่ได้ให้ข้อมูลใหม่ถามว่าทำไมรถติด แล้วตอบว่าเพราะรถเยอะ
ออกทะเลพูดนอกเรื่องไปไกลจากประเด็นประชุมเรื่องงบประมาณแต่คุยไปเรื่องอื่น

ใช้สำนวนอย่างไรให้ถูกต้องและไม่ผิดความหมาย?

หลักสำคัญคือใช้ถ้อยคำให้ครบตามแบบที่ใช้กันมา และใช้ให้ตรงกับสถานการณ์ เพราะสำนวนจำนวนมากมีความหมายแฝงในทางติหรือประชด ถ้าใช้ผิดที่อาจทำให้คนฟังรู้สึกไม่ดีได้

  1. เข้าใจความหมายก่อนใช้: อย่าเดาความหมายจากคำในสำนวน เพราะความหมายจริงมักไม่ตรงตามตัว
  2. ใช้ถ้อยคำให้ครบและถูก: เช่น “ช้างตายทั้งตัวเอาใบบัวปิด” ไม่ควรตัดหรือสลับคำจนความหมายเพี้ยน
  3. ดูน้ำเสียงของสำนวน: คำพังเพยหลายคำมีความหมายในทางติ เช่น “รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง” ไม่ควรใช้กับผู้ใหญ่หรือในที่ทางการโดยไม่ระวัง
  4. เลือกให้เหมาะกับงาน: งานเขียนทางการควรใช้สำนวนแต่พอดี เพื่อให้ข้อความยังชัดเจน
  5. ตรวจสอบเมื่อไม่แน่ใจ: เปิดพจนานุกรมหรือหนังสือสำนวนไทยที่เชื่อถือได้ ก่อนนำไปใช้ในงานเขียนหรือข้อสอบ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสำนวน สุภาษิต คำพังเพย

คำพังเพยกับสุภาษิตแยกกันอย่างไรง่าย ๆ?

ดูว่าถ้อยคำนั้นสอนตรง ๆ หรือไม่ ถ้าบอกให้ทำหรือห้ามทำ เช่น “น้ำเชี่ยวอย่าขวางเรือ” มักเป็นสุภาษิต ถ้าบรรยายพฤติกรรมให้คิดเอง เช่น “รำไม่ดีโทษปี่โทษกลอง” มักเป็นคำพังเพย

ทำไมหนังสือแต่ละเล่มจัดหมวดสำนวนไม่เหมือนกัน?

เพราะทั้งสามแบบมีลักษณะคาบเกี่ยวกัน ถ้อยคำหนึ่งอาจทั้งเปรียบเทียบและให้ข้อคิดไปพร้อมกัน ผู้เขียนแต่ละคนจึงจัดหมวดต่างกันได้ ทั้งนี้หลายตำรามองว่าคำพังเพยและสุภาษิตเป็นส่วนหนึ่งของสำนวน

สำนวนกับคำอุปมาต่างกันไหม?

ต่างกัน อุปมาคือการเปรียบเทียบโดยตรงด้วยคำอย่าง “เหมือน” “ดุจ” “ราวกับ” เช่น “สวยเหมือนนางฟ้า” ส่วนสำนวนเป็นถ้อยคำสำเร็จรูปที่ใช้สืบต่อกันมาและมีความหมายแฝงในตัว

ใช้สำนวนในงานเขียนทางการได้ไหม?

ได้ หากใช้ถูกความหมายและพอดี สำนวนช่วยให้ข้อความกระชับและเห็นภาพ แต่ควรหลีกเลี่ยงสำนวนที่มีความหมายในทางติหรือประชดเมื่อพูดถึงบุคคลโดยตรง

แหล่งอ้างอิง: คลังปัญญาจุฬาฯ – บทปริทัศน์วรรณกรรม (อ้างความหมายสำนวนตามพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน), DLTV มูลนิธิการศึกษาทางไกลผ่านดาวเทียม – สำนวน คำพังเพย สุภาษิต, ทรูปลูกปัญญา – สำนวนไทย คำพังเพย สุภาษิต, ทรูปลูกปัญญา – สำนวนและสุภาษิตไทย

ภาพหน้าปกโดย Prateek Katyal จาก Unsplash

ใส่ความเห็น

อีเมลของคุณจะไม่แสดงให้คนอื่นเห็น ช่องข้อมูลจำเป็นถูกทำเครื่องหมาย *