ถังดับเพลิงใช้อย่างไร? วิธีใช้แบบ PASS และเลือกให้ถูกประเภท

ถังดับเพลิงใช้ได้ง่ายถ้าจำหลัก PASS ได้ คือ ดึงสลัก (Pull) เล็งหัวฉีดไปที่ฐานของไฟ (Aim) บีบด้ามฉีด (Squeeze) และส่ายหัวฉีดซ้าย–ขวา (Sweep) โดยยืนห่างจากไฟประมาณ 2–2.5 เมตร และหันหลังให้ทางหนีไฟเสมอ ถังดับเพลิงแบบยกหิ้วเหมาะกับไฟที่เพิ่งเริ่มต้นและยังเล็กเท่านั้น ถ้าไฟลุกลามหรือใหญ่กว่าตัวเรา ให้ออกจากพื้นที่และโทรแจ้งดับเพลิง 199 ทันที

หลัก PASS ในการใช้ถังดับเพลิงมีขั้นตอนอย่างไร?

PASS คือคำย่อภาษาอังกฤษของ 4 ขั้นตอนการใช้ถังดับเพลิงแบบยกหิ้ว ได้แก่ Pull, Aim, Squeeze และ Sweep หลักนี้ใช้กันทั่วโลกและใช้ได้กับถังดับเพลิงชนิดผงเคมีแห้งที่พบได้บ่อยในบ้านและอาคารในไทย ก่อนเริ่มให้ยกถังขึ้นตั้งตรงและยืนอยู่ด้านต้นลมหรือด้านที่มีทางออกอยู่ข้างหลัง

Pull – ดึงสลัก: ดึงสลักนิรภัยที่ด้ามจับออก สลักนี้ล็อกด้ามไว้ไม่ให้ฉีดโดยไม่ตั้งใจ ถังบางรุ่นอาจมีกลไกปลดล็อกแบบอื่น จึงควรอ่านฉลากถังของตัวเองไว้ก่อน
Aim – เล็งที่ฐานไฟ: จับปลายสายหรือหัวฉีดให้มั่น แล้วเล็งไปที่ฐานหรือต้นเพลิง ไม่ใช่เปลวไฟด้านบน เพราะต้องดับที่เชื้อเพลิงที่กำลังลุกไหม้
Squeeze – บีบด้ามฉีด: บีบด้ามบนเข้าหาด้ามล่างเพื่อให้สารดับเพลิงพุ่งออกมา เมื่อปล่อยมือ การฉีดจะหยุด
Sweep – ส่ายหัวฉีด: ส่ายหัวฉีดไปมาซ้าย–ขวาคลุมฐานไฟจนไฟดับ แล้วเฝ้าดูต่อสักครู่ เพราะไฟอาจกลับมาลุกใหม่ได้

ควรรู้ไว้ว่าถังขนาดเล็กอาจฉีดหมดภายในเวลาเพียงประมาณ 8–10 วินาที จึงต้องเล็งให้ตรงฐานไฟตั้งแต่แรก ไม่ฉีดกระจายไปทั่ว

ควรยืนห่างจากไฟเท่าไหร่เวลาใช้ถังดับเพลิง?

ระยะที่แนะนำคือประมาณ 6–8 ฟุต หรือราว 2–2.5 เมตรจากไฟ ระยะนี้ใกล้พอให้สารดับเพลิงถึงฐานไฟ และไกลพอให้ปลอดภัยจากความร้อน ถ้ายังดับไม่ได้ ค่อย ๆ ขยับเข้าใกล้ทีละน้อยขณะที่ไฟเล็กลง

สิ่งสำคัญพอ ๆ กับระยะคือตำแหน่งยืน ให้หันหลังเข้าหาทางออกที่ไม่มีสิ่งกีดขวางเสมอ เพื่อให้ถอยออกได้ทันทีถ้าไฟลุกมากขึ้น อย่าเดินเข้าไปในห้องที่ไฟกำลังไหม้จนไฟอยู่ระหว่างตัวเรากับประตู

ไฟแต่ละประเภทต้องใช้ถังดับเพลิงแบบไหน?

ไฟแบ่งตามชนิดของเชื้อเพลิงเป็นประเภท A, B, C, D และ K และถังดับเพลิงแต่ละชนิดดับได้ไม่เหมือนกัน ฉลากข้างถังจะมีตัวอักษรหรือสัญลักษณ์บอกว่าใช้กับไฟประเภทใดได้ ถ้าสัญลักษณ์ถูกขีดฆ่าแปลว่าห้ามใช้กับไฟประเภทนั้น สำหรับบ้านทั่วไป ถังผงเคมีแห้งแบบ ABC เป็นตัวเลือกที่ใช้ได้กว้างที่สุด

ประเภทไฟ	เชื้อเพลิง	ถังที่เหมาะ
A	ของแข็งทั่วไป เช่น ไม้ กระดาษ ผ้า	น้ำ โฟม หรือผงเคมีแห้ง ABC
B	ของเหลวและก๊าซไวไฟ เช่น น้ำมันเบนซิน ทินเนอร์ สี	โฟม คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) หรือผงเคมีแห้ง
C	อุปกรณ์ไฟฟ้าที่ยังมีกระแสไฟ	CO₂ หรือผงเคมีแห้ง (สารที่ไม่นำไฟฟ้า)
D	โลหะติดไฟ เช่น แมกนีเซียม โซเดียม	ผงดับเพลิงชนิดพิเศษสำหรับโลหะ
K	น้ำมันและไขมันประกอบอาหาร	สารเคมีชนิดเปียก (wet chemical) สำหรับครัว

ข้อควรระวังสำคัญ: ห้ามใช้น้ำดับไฟจากของเหลวไวไฟ เพราะนอกจากไม่ได้ผลแล้วยังทำให้ไฟกระจายได้ และไม่ควรใช้น้ำกับไฟที่เกิดจากอุปกรณ์ไฟฟ้าที่ยังมีกระแสไฟอยู่ ถ้าทำได้อย่างปลอดภัยให้ตัดไฟที่เบรกเกอร์ก่อน

เมื่อไหร่ไม่ควรดับไฟเอง แต่ต้องหนีทันที?

ถังดับเพลิงแบบยกหิ้วออกแบบมาสำหรับไฟขนาดเล็กในระยะเริ่มต้นเท่านั้น ถ้าไฟใหญ่กว่าตัวเรา กำลังลุกลาม หรืออาจปิดทางหนี ให้ออกจากพื้นที่ทันทีและโทรแจ้งเหตุ อย่าเสี่ยงชีวิตเพื่อรักษาทรัพย์สิน

ไฟลามขึ้นผนัง เพดาน หรือเฟอร์นิเจอร์ชิ้นใหญ่แล้ว
ห้องเต็มไปด้วยควันจนมองเห็นไม่ชัดหรือหายใจลำบาก
ไม่มีถังที่ตรงกับประเภทไฟ หรือไม่แน่ใจว่าใช้ถังอย่างไร
ไม่มีทางออกอยู่ด้านหลัง หรือไฟอยู่ระหว่างตัวเรากับทางออก
ฉีดจนหมดถังแล้วไฟยังไม่ดับ

ในประเทศไทยโทรแจ้งเหตุเพลิงไหม้ได้ที่หมายเลข 199 และแม้จะดับไฟได้เองแล้ว ก็ควรให้เจ้าหน้าที่ตรวจสอบพื้นที่ เพราะไฟอาจคุกรุ่นและลุกขึ้นใหม่ได้

ตรวจถังดับเพลิงที่บ้านอย่างไรว่ายังพร้อมใช้?

ถังดับเพลิงชนิดผงเคมีแห้งมีมาตรวัดความดัน (เกจ) ให้ดูได้ง่าย ถ้าเข็มอยู่ในแถบสีเขียวแปลว่าพร้อมใช้ ถ้าเข็มตกไปทางซ้ายแปลว่าแรงดันไม่พอ ควรส่งร้านหรือหน่วยงานที่ให้บริการตรวจและอัดสารใหม่ ควรตรวจถังเป็นประจำ ไม่ใช่รอให้เกิดเหตุก่อน

ดูเข็มเกจว่ายังอยู่ในแถบสีเขียว
ตรวจว่าสลักและซีลยังอยู่ครบ ไม่มีร่องรอยการใช้งาน
ดูสายฉีดว่าไม่แตก ไม่อุดตัน และตัวถังไม่บุบ ไม่เป็นสนิม ไม่รั่ว
ถังชนิดคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) มักไม่มีเกจ ต้องตรวจด้วยการชั่งน้ำหนักโดยผู้ให้บริการ
ตรวจซ่อมบำรุงตามรอบที่ผู้ผลิตหรือผู้ให้บริการแนะนำ เพราะถังมีอายุการใช้งาน

เรื่องที่ตั้งก็สำคัญ ควรวางหรือแขวนถังในที่มองเห็นง่าย หยิบได้เร็ว มั่นคงไม่ล้ม อยู่ใต้หลังคาและไม่โดนแดดโดยตรง เช่น ใกล้ทางออกหรือใกล้ครัว แต่ไม่ชิดเตาจนเข้าไปหยิบไม่ได้เมื่อไฟไหม้ ถังที่ซื้อควรมีเครื่องหมายมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (มอก.)

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการใช้ถังดับเพลิง

ถังดับเพลิงแบบไหนเหมาะกับบ้านที่สุด?

ถังผงเคมีแห้งแบบ ABC เหมาะกับบ้านทั่วไป เพราะดับได้ทั้งไฟจากของแข็ง ของเหลวไวไฟ และอุปกรณ์ไฟฟ้า ราคาไม่สูงและดูแลง่าย ควรเลือกขนาดที่ตัวเองยกและฉีดได้ถนัด

ไฟไหม้น้ำมันในกระทะใช้น้ำดับได้ไหม?

ไม่ได้ น้ำจะทำให้น้ำมันร้อนกระเด็นและไฟลุกลามมากขึ้น ให้ปิดแก๊สหรือปิดเตา แล้วปิดฝากระทะเพื่อตัดอากาศถ้าทำได้อย่างปลอดภัย หรือใช้ถังที่ระบุว่าใช้กับไฟประเภท K หรือ B ได้

ใช้ถังดับเพลิงไปแล้วนิดเดียว ยังเก็บไว้ใช้ต่อได้ไหม?

ไม่ควร ถังที่ถูกบีบใช้แล้วแม้เพียงเล็กน้อยอาจสูญเสียแรงดัน ควรส่งตรวจและอัดสารใหม่ก่อนนำกลับมาใช้

ผงเคมีจากถังดับเพลิงอันตรายไหม?

ผงเคมีแห้งอาจระคายเคืองตา จมูก และทางเดินหายใจ หลังใช้ควรเปิดระบายอากาศ หลีกเลี่ยงการสูดผง และทำความสะอาดพื้นที่ตามคำแนะนำบนฉลากถัง

บทความนี้เป็นข้อมูลความปลอดภัยทั่วไป ไม่ใช่การฝึกอบรมดับเพลิง หากมีโอกาส ควรเข้าร่วมการฝึกซ้อมดับเพลิงกับหน่วยงานท้องถิ่นหรือที่ทำงานเพื่อฝึกใช้ถังจริง

แหล่งอ้างอิง: OSHAcademy – Portable Fire Extinguishers, Tempe Fire Medical Rescue – Fire Extinguishers, Thompson Rivers University – Identify Class of Fires and Extinguishers, ASA – Portable Fire Extinguisher Types and Use, เดลินิวส์ – คำแนะนำจากวิศวกรรมสถานแห่งประเทศไทยฯ (วสท.), มหาวิทยาลัยศรีนครินทรวิโรฒ – แผนป้องกันและระงับอัคคีภัย

ภาพหน้าปกโดย Tak Kei Wong จาก Unsplash