การล้างมือให้ถูกวิธีคือใช้น้ำสะอาดกับสบู่ ถูให้ทั่วทุกส่วนของมือตามหลัก 7 ขั้นตอน ได้แก่ ฝ่ามือ หลังมือ ซอกนิ้ว หลังนิ้ว นิ้วหัวแม่มือ ปลายนิ้ว และข้อมือ แล้วล้างออกและเช็ดให้แห้ง องค์การอนามัยโลก (WHO) แนะนำให้ใช้เวลาทั้งหมดประมาณ 40–60 วินาที ส่วนช่วงที่ถูมือกับสบู่ควรนานอย่างน้อย 20 วินาที ตามคำแนะนำของศูนย์ควบคุมและป้องกันโรคสหรัฐฯ (CDC)
ล้างมือ 7 ขั้นตอนมีอะไรบ้าง?
ล้างมือ 7 ขั้นตอนคือวิธีถูมือให้สบู่สัมผัสทุกส่วน ซึ่งกรมอนามัยรณรงค์ให้คนไทยใช้ และสอดคล้องกับท่าล้างมือของ WHO แต่ละขั้นตอนให้ถูประมาณ 5 ครั้ง สลับทำทั้งสองมือ เริ่มจากทำมือให้เปียกและใช้สบู่ให้พอคลุมทั่วมือก่อน
- ฝ่ามือถูฝ่ามือ: ถูฝ่ามือทั้งสองข้างเข้าหากัน
- ฝ่ามือถูหลังมือและซอกนิ้ว: วางฝ่ามือข้างหนึ่งบนหลังมืออีกข้าง สอดนิ้วเข้าหากันแล้วถู จากนั้นสลับข้าง
- ฝ่ามือถูฝ่ามือพร้อมสอดนิ้ว: ประกบฝ่ามือ สอดนิ้วประสานกัน แล้วถูซอกนิ้วด้านใน
- หลังนิ้วถูฝ่ามือ: งอนิ้วเกี่ยวกัน ใช้หลังนิ้วมือถูกับฝ่ามืออีกข้าง
- ถูนิ้วหัวแม่มือ: ใช้ฝ่ามือกำรอบนิ้วหัวแม่มืออีกข้างแล้วหมุนถูโดยรอบ สลับข้าง
- ปลายนิ้วถูฝ่ามือ: รวบปลายนิ้วแล้วหมุนถูกลางฝ่ามืออีกข้าง เพื่อทำความสะอาดปลายนิ้วและใต้เล็บ สลับข้าง
- ถูรอบข้อมือ: ใช้มือข้างหนึ่งกำรอบข้อมืออีกข้างแล้วหมุนถู สลับข้าง
เมื่อถูครบแล้ว ให้ล้างมือใต้น้ำไหลจนสบู่หมด เช็ดมือให้แห้งด้วยผ้าหรือกระดาษสะอาด และถ้าเป็นก๊อกแบบหมุน อาจใช้กระดาษเช็ดมือปิดก๊อกเพื่อไม่ให้มือสัมผัสเชื้อซ้ำ
ล้างมือต้องใช้เวลานานแค่ไหนถึงจะสะอาด?
WHO กำหนดว่าการล้างมือด้วยน้ำและสบู่ทั้งกระบวนการ ตั้งแต่ทำมือเปียกจนเช็ดแห้ง ควรใช้เวลาประมาณ 40–60 วินาที ส่วน CDC แนะนำว่าช่วงที่ถูมือกับสบู่ควรนานอย่างน้อย 20 วินาที การล้างที่สั้นกว่านี้จะกำจัดเชื้อได้น้อยลง
วิธีจับเวลาง่าย ๆ คือร้องเพลง “Happy Birthday” ในใจสองรอบระหว่างถูมือ หรือนับช้า ๆ ให้ครบ 20 สำหรับเด็ก การทำให้เป็นเกมหรือร้องเพลงด้วยกันช่วยให้ล้างนานพอได้
ควรล้างมือตอนไหนบ้าง?
กรมอนามัยแนะนำหลักจำง่าย “2 ก่อน 5 หลัง” คือ ล้างมือก่อนทำหรือเตรียมอาหาร และก่อนกินอาหาร รวมทั้งล้างมือหลังเข้าห้องน้ำ หลังสัมผัสสิ่งสกปรก หลังเยี่ยมผู้ป่วย หลังจับหรือเล่นกับสัตว์ และหลังกลับจากนอกบ้าน ช่วงเวลาเหล่านี้คือช่วงที่เชื้อโรคมักติดมือและเข้าสู่ร่างกายได้ง่าย
- 2 ก่อน: ก่อนเตรียมหรือปรุงอาหาร และก่อนกินอาหาร
- 5 หลัง: หลังเข้าห้องน้ำ หลังสัมผัสสิ่งสกปรก หลังเยี่ยมผู้ป่วย หลังจับสัตว์ และหลังกลับจากนอกบ้าน
นอกจากนี้ควรล้างมือหลังเปลี่ยนผ้าอ้อมเด็ก หลังไอ จาม หรือสั่งน้ำมูก และทุกครั้งที่มือเปื้อนจนมองเห็นได้
ล้างมือด้วยสบู่กับใช้เจลแอลกอฮอล์ต่างกันอย่างไร?
การล้างมือด้วยน้ำและสบู่เป็นวิธีหลักที่ดีที่สุด เพราะช่วยชะล้างทั้งเชื้อโรค ฝุ่น และสารเคมีออกจากมือ ส่วนเจลแอลกอฮอล์ (เจลล้างมือที่มีแอลกอฮอล์เป็นส่วนผสมหลัก) เหมาะใช้แทนชั่วคราวเมื่อไม่มีน้ำและสบู่ และมือไม่ได้เปื้อนจนมองเห็น
| หัวข้อ | น้ำและสบู่ | เจลแอลกอฮอล์ |
|---|---|---|
| เวลาที่แนะนำ (WHO) | 40–60 วินาทีทั้งกระบวนการ | 20–30 วินาที ถูจนมือแห้ง |
| การทำงาน | ชะล้างเชื้อและสิ่งสกปรกออกจากมือ | ฆ่าเชื้อบนมือ แต่ไม่ได้ชะล้างสิ่งสกปรกออก |
| มือเปื้อนหรือมันจนมองเห็น | เหมาะ | ได้ผลไม่ดี |
| สารเคมี เช่น ยาฆ่าแมลง | ช่วยล้างออกได้ | ล้างออกไม่ได้ |
| ข้อกำหนดสำคัญ | สบู่ธรรมดาก็เพียงพอ | ควรมีแอลกอฮอล์อย่างน้อย 60% |
เวลาใช้เจลแอลกอฮอล์ ให้บีบเจลให้พอคลุมทั่วมือ แล้วถูตามท่าเดียวกับการล้างมือ 7 ขั้นตอนจนเจลแห้งเอง ไม่ต้องล้างน้ำหรือเช็ดออก
ล้างมือผิดวิธีแบบไหนที่คนมักทำ?
ความผิดพลาดที่พบบ่อยที่สุดคือล้างเร็วเกินไปและถูไม่ทั่ว โดยเฉพาะนิ้วหัวแม่มือ ปลายนิ้ว ใต้เล็บ และซอกนิ้ว ซึ่งเป็นจุดที่เชื้อโรคหลงเหลือได้ง่าย อีกเรื่องที่มักถูกมองข้ามคือการไม่เช็ดมือให้แห้ง เพราะเชื้อโรคแพร่ได้ง่ายกว่าบนมือที่เปียก
- แค่ล้างน้ำเปล่าโดยไม่ใช้สบู่
- ถูมือไม่ถึง 20 วินาที
- ลืมถูนิ้วหัวแม่มือ ปลายนิ้ว และข้อมือ
- เช็ดมือกับเสื้อผ้า หรือใช้ผ้าเช็ดมือที่อับชื้นและไม่ได้ซัก
- เข้าใจว่าต้องใช้น้ำร้อนหรือสบู่ฆ่าเชื้อเท่านั้นถึงจะสะอาด
CDC ระบุว่าน้ำอุ่นและน้ำเย็นกำจัดเชื้อได้ใกล้เคียงกัน และสบู่ธรรมดาได้ผลเท่ากับสบู่ฆ่าเชื้อสำหรับการใช้ในชีวิตประจำวัน สิ่งที่สำคัญกว่าคือการถูให้นานพอและทั่วทุกส่วน
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการล้างมือ
ล้างมือด้วยน้ำเปล่าอย่างเดียวพอไหม?
ไม่พอ น้ำเปล่าช่วยล้างสิ่งสกปรกได้บางส่วน แต่สบู่ช่วยดึงไขมันและเชื้อโรคออกจากผิวได้ดีกว่ามาก จึงควรใช้น้ำคู่กับสบู่ทุกครั้ง
ต้องใช้สบู่ฆ่าเชื้อหรือสบู่แอนตี้แบคทีเรียไหม?
ไม่จำเป็น สำหรับการใช้ที่บ้านและในชีวิตประจำวัน สบู่ธรรมดาได้ผลเพียงพอ ขอเพียงถูมือให้นานและทั่วถึง
เจลล้างมือควรมีแอลกอฮอล์กี่เปอร์เซ็นต์?
CDC แนะนำให้เลือกเจลที่มีแอลกอฮอล์อย่างน้อย 60% เพราะเจลที่ไม่มีแอลกอฮอล์หรือมีน้อยกว่านี้ฆ่าเชื้อได้ไม่ดีเท่า
วันล้างมือโลกตรงกับวันไหน?
วันล้างมือโลก (Global Handwashing Day) ตรงกับวันที่ 15 ตุลาคมของทุกปี เป็นวันรณรงค์ให้ทุกคนล้างมือด้วยสบู่อย่างถูกวิธีเพื่อป้องกันโรค
บทความนี้เป็นข้อมูลสุขภาพทั่วไป ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล หากมีข้อสงสัยเรื่องสุขภาพควรปรึกษาแพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์
แหล่งอ้างอิง: WHO – How to Handrub / How to Handwash (โปสเตอร์ WHO), CDC – Hand Hygiene Frequently Asked Questions, กระทรวงสาธารณสุข/กรมอนามัย – รณรงค์วันล้างมือโลก ล้างมือ 7 ขั้นตอน
ภาพหน้าปกโดย Sean Horsburgh จาก Unsplash
