น้ำขึ้นน้ำลงเกิดจากแรงโน้มถ่วงของดวงจันทร์เป็นหลัก และมีดวงอาทิตย์ช่วยเสริม แรงนี้ดึงน้ำในมหาสมุทรให้นูนขึ้นเป็น “โหนกน้ำ” 2 ด้านของโลก คือด้านที่หันเข้าหาดวงจันทร์และด้านตรงข้าม เมื่อโลกหมุนผ่านโหนกน้ำทั้งสอง ชายฝั่งส่วนใหญ่จึงมีน้ำขึ้นวันละ 2 ครั้ง ส่วนน้ำเกิด (น้ำขึ้นสูงมาก ลงต่ำมาก) และน้ำตาย (ขึ้นลงน้อย) ขึ้นกับว่าดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ทำมุมกันอย่างไร
น้ำขึ้นน้ำลงเกิดจากอะไร?
น้ำขึ้นน้ำลง (tide) คือการที่ระดับน้ำทะเลสูงขึ้นและลดลงเป็นจังหวะ สาเหตุหลักคือแรงโน้มถ่วงระหว่างดวงจันทร์กับโลก รองลงมาคือแรงโน้มถ่วงของดวงอาทิตย์ แม้ดวงอาทิตย์จะใหญ่กว่ามาก แต่อยู่ไกลกว่าดวงจันทร์มาก แรงที่ทำให้เกิดน้ำขึ้นน้ำลงจากดวงอาทิตย์จึงมีเพียงประมาณครึ่งหนึ่ง (ราว 46%) ของดวงจันทร์
แรงดึงของดวงจันทร์ไม่ได้เท่ากันทั้งโลก ด้านที่อยู่ใกล้ดวงจันทร์ถูกดึงแรงกว่า ด้านที่อยู่ไกลถูกดึงเบากว่า ความต่างของแรงนี้ทำให้น้ำในมหาสมุทรเคลื่อนไปกองรวมกันเป็นโหนกน้ำ บริเวณที่อยู่ใต้โหนกน้ำจะเป็นช่วงน้ำขึ้น (high tide) ส่วนบริเวณระหว่างโหนกน้ำจะเป็นช่วงน้ำลง (low tide)
ทำไมน้ำขึ้นน้ำลงวันละ 2 ครั้ง?
เพราะโลกมีโหนกน้ำ 2 ด้านพร้อมกัน ด้านหนึ่งหันเข้าหาดวงจันทร์ซึ่งเกิดจากแรงดึงโดยตรง อีกด้านอยู่ฝั่งตรงข้ามซึ่งเกิดจากแรงเฉื่อยขณะโลกและดวงจันทร์โคจรรอบกัน เมื่อโลกหมุนรอบตัวเอง แต่ละจุดบนชายฝั่งจึงผ่านโหนกน้ำ 2 ครั้ง ทำให้มีน้ำขึ้น 2 ครั้งและน้ำลง 2 ครั้ง
รอบนี้ไม่ได้ยาว 24 ชั่วโมงพอดี แต่ยาวราว 24 ชั่วโมง 50 นาที เรียกว่า “วันจันทรคติ” (lunar day) เพราะระหว่างที่โลกหมุน ดวงจันทร์ก็โคจรไปในทิศทางเดียวกัน โลกจึงต้องหมุนเพิ่มอีกเล็กน้อยเพื่อตามดวงจันทร์ให้ทัน ผลที่เห็นได้ในชีวิตจริงมีดังนี้
- น้ำขึ้นแต่ละครั้งห่างกันประมาณ 12 ชั่วโมง 25 นาที
- น้ำลงมักเกิดหลังน้ำขึ้นราว 6 ชั่วโมง
- เวลาน้ำขึ้นของแต่ละวันจะเลื่อนช้าลงประมาณ 50 นาที
น้ำเกิดกับน้ำตายคืออะไร ต่างกันอย่างไร?
น้ำเกิด (spring tide) คือช่วงที่น้ำขึ้นสูงกว่าปกติและน้ำลงต่ำกว่าปกติ เกิดเมื่อโลก ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์เรียงอยู่ในแนวเดียวกัน ส่วนน้ำตาย (neap tide) คือช่วงที่น้ำขึ้นลงน้อย เกิดเมื่อดวงอาทิตย์กับดวงจันทร์ทำมุมฉากกันเมื่อมองจากโลก ทั้งสองแบบเกิดเดือนละ 2 ครั้งตามข้างขึ้นข้างแรม
| หัวข้อ | น้ำเกิด (Spring tide) | น้ำตาย (Neap tide) |
|---|---|---|
| ตำแหน่งดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และโลก | อยู่ในแนวเดียวกัน | ทำมุมฉาก (90 องศา) กัน |
| ช่วงข้างขึ้นข้างแรม | ช่วงจันทร์ดับ (เดือนมืด) และจันทร์เต็มดวง (วันเพ็ญ) | ช่วงขึ้น 8 ค่ำ และแรม 8 ค่ำ (จันทร์ครึ่งดวง) |
| ผลต่อระดับน้ำ | น้ำขึ้นสูงมาก น้ำลงต่ำมาก | น้ำขึ้นไม่สูง น้ำลงไม่ต่ำ |
| ความถี่ | เดือนละ 2 ครั้ง | เดือนละ 2 ครั้ง ห่างจากน้ำเกิดราว 7 วัน |
คำว่า spring ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงฤดูใบไม้ผลิ แต่มาจากความหมายว่าน้ำ “พุ่งขึ้น” น้ำเกิดจึงเกิดได้ทุกฤดู ช่วงน้ำเกิดเป็นช่วงที่ชายฝั่งเสี่ยงน้ำทะเลหนุนสูงมากกว่าปกติ โดยเฉพาะถ้าตรงกับช่วงมีพายุหรือฝนตกหนัก
ทุกที่มีน้ำขึ้นน้ำลงวันละ 2 ครั้งเหมือนกันไหม?
ไม่เหมือนกัน แม้ดวงจันทร์จะทำให้เกิดโหนกน้ำ 2 ด้าน แต่รูปแบบน้ำขึ้นน้ำลงจริงของแต่ละที่ขึ้นกับรูปร่างชายฝั่ง ความลึกของทะเล และลักษณะแอ่งน้ำด้วย จึงแบ่งได้เป็น 3 แบบหลัก
- น้ำคู่ (semidiurnal tide): น้ำขึ้น 2 ครั้ง น้ำลง 2 ครั้งต่อวัน และแต่ละครั้งสูงต่ำใกล้เคียงกัน
- น้ำผสม (mixed tide): น้ำขึ้นลงวันละ 2 ครั้ง แต่ความสูงของแต่ละครั้งต่างกันชัดเจน
- น้ำเดี่ยว (diurnal tide): น้ำขึ้น 1 ครั้งและน้ำลง 1 ครั้งต่อวัน
สำหรับประเทศไทย งานวิจัยในวารสารวิชาการโรงเรียนนายเรือระบุว่าอ่าวไทยได้รับอิทธิพลจากน้ำขึ้นน้ำลงแบบน้ำเดี่ยวอย่างมาก จากการสั่นพ้องของพลังงานคลื่นน้ำที่ส่งมาจากทะเลจีนใต้ คนที่อาศัยหรือเที่ยวทะเลฝั่งอ่าวไทยจึงอาจเห็นน้ำขึ้นน้ำลงไม่ตรงกับหลัก “วันละ 2 ครั้ง” เสมอไป วิธีที่แน่นอนที่สุดคือดูตารางน้ำขึ้นน้ำลงของกรมอุทกศาสตร์ กองทัพเรือ ซึ่งพยากรณ์แยกตามสถานีชายฝั่ง
ความรู้เรื่องน้ำขึ้นน้ำลงใช้ประโยชน์อะไรได้บ้าง?
การรู้เวลาน้ำขึ้นน้ำลงช่วยให้ทำกิจกรรมริมทะเลได้ปลอดภัยและได้ผลดีขึ้น ทั้งการเดินเรือ การประมง การเที่ยวทะเล และการเตรียมรับมือน้ำทะเลหนุน ตัวอย่างที่พบบ่อย ได้แก่
- เดินเรือเข้าออกท่า: เรือใหญ่ต้องรอน้ำขึ้นเพื่อให้มีความลึกพอ
- ประมงชายฝั่งและหาหอย: ช่วงน้ำลงต่ำเผยให้เห็นหาดเลนและแนวหิน
- เที่ยวทะเลและเดินข้ามสันทราย: ต้องรู้เวลาน้ำกลับขึ้น เพื่อไม่ให้ติดอยู่กลางทะเล
- รับมือน้ำทะเลหนุน: ช่วงน้ำเกิดที่ตรงกับน้ำเหนือไหลหลากหรือฝนตกหนัก อาจทำให้พื้นที่ริมแม่น้ำและชายฝั่งน้ำท่วมสูงขึ้น
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับน้ำขึ้นน้ำลง
ทำไมเวลาน้ำขึ้นแต่ละวันไม่ตรงกัน?
เพราะน้ำขึ้นน้ำลงตามรอบวันจันทรคติซึ่งยาวราว 24 ชั่วโมง 50 นาที เวลาน้ำขึ้นจึงเลื่อนช้าลงประมาณ 50 นาทีในแต่ละวัน
วันเพ็ญน้ำขึ้นสูงจริงไหม?
จริง วันเพ็ญ (จันทร์เต็มดวง) และวันจันทร์ดับเป็นช่วงน้ำเกิด เพราะดวงอาทิตย์ ดวงจันทร์ และโลกเรียงในแนวเดียวกัน แรงดึงจึงเสริมกัน ทำให้น้ำขึ้นสูงและลงต่ำกว่าช่วงอื่น
ดวงอาทิตย์ใหญ่กว่า ทำไมมีผลน้อยกว่าดวงจันทร์?
เพราะแรงที่ทำให้เกิดน้ำขึ้นน้ำลงลดลงเร็วมากตามระยะทาง ดวงจันทร์อยู่ใกล้โลกกว่ามาก จึงมีผลมากกว่า ส่วนดวงอาทิตย์มีผลราวครึ่งหนึ่งของดวงจันทร์
ดูตารางน้ำขึ้นน้ำลงของไทยได้ที่ไหน?
ดูได้จากกรมอุทกศาสตร์ กองทัพเรือ ซึ่งเผยแพร่ตารางพยากรณ์น้ำขึ้นน้ำลงของสถานีตามชายฝั่งทั้งฝั่งอ่าวไทยและฝั่งทะเลอันดามัน
แหล่งอ้างอิง: NOAA Ocean Service – What is a spring tide?, NOAA Ocean Service – Tides Tutorial: Lunar day, NOAA Ocean Exploration – Predicting the Tides, OceanMotion – Tide-Generating Forces, HurricaneScience.org – Tides, วารสารวิชาการโรงเรียนนายเรือ – การสั่นพ้องของน้ำขึ้นน้ำลงและการไหลเวียนของมวลน้ำในอ่าวไทย
ภาพหน้าปกโดย Antoine Pouligny จาก Unsplash

