ลักษณนามคืออะไร ใช้อย่างไรให้ถูก? พร้อมคำที่มักใช้ผิด

ลักษณนามคือคำนามที่ใช้บอกลักษณะของสิ่งต่าง ๆ เวลานับหรือระบุจำนวน เช่น แมว 2 ตัว บ้าน 1 หลัง ปากกา 3 ด้าม หลักการใช้ที่ถูกต้องคือวางลักษณนามไว้หลังตัวเลข ในรูป “คำนาม + จำนวน + ลักษณนาม” และเลือกลักษณนามให้ตรงกับสิ่งนั้น ถ้าไม่แน่ใจ ให้ตรวจกับหนังสือลักษณนามของราชบัณฑิตยสภา ซึ่งเป็นแหล่งอ้างอิงมาตรฐานของภาษาไทย

ลักษณนามคืออะไร?

ลักษณนามคือคำนามชนิดหนึ่งที่บอกลักษณะของคน สัตว์ หรือสิ่งของ และทำหน้าที่เป็นคำสำหรับนับ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานให้ความหมายว่าเป็นคำนามที่แสดงลักษณะของนามข้างหน้า เช่น คน ตัว เลา ภาษาไทยจึงพูดว่า “แมว 2 ตัว” ไม่พูดว่า “2 แมว” แบบภาษาอังกฤษ

ลักษณนามมักสะท้อนรูปร่างหรือการใช้งานของสิ่งนั้น เช่น สิ่งที่ยาวมีด้ามจับอย่างปากกาใช้ “ด้าม” ของมีคมอย่างมีดและกรรไกรใช้ “เล่ม” สิ่งที่เป็นเส้นยาวอย่างถนนหรือแม่น้ำใช้ “สาย” การรู้ที่มาแบบนี้ช่วยให้จำได้ง่ายขึ้น และในบางคำ คำนามกับลักษณนามเป็นคำเดียวกัน เช่น คน 3 คน ห้อง 2 ห้อง หุ้น 100 หุ้น

ลักษณนามวางไว้ตรงไหนในประโยค?

ตำแหน่งหลักของลักษณนามคือหลังตัวเลข ในรูป “คำนาม + จำนวน + ลักษณนาม” เช่น หนังสือ 5 เล่ม นอกจากนี้ลักษณนามยังวางหลังคำนามเพื่อชี้เฉพาะหรือบอกลำดับได้ เช่น หนังสือเล่มนี้ เสื้อตัวแรก โดยมีรูปแบบที่พบบ่อยดังนี้

1. บอกจำนวน: คำนาม + จำนวน + ลักษณนาม เช่น ซื้อเสื้อ 3 ตัว รถ 2 คัน
2. บอกว่ามีหนึ่งสิ่ง (ไม่เจาะจง): คำนาม + ลักษณนาม + หนึ่ง เช่น บ้านหลังหนึ่ง แมวตัวหนึ่ง
3. ชี้เฉพาะ: คำนาม + ลักษณนาม + นี้/นั้น/โน้น เช่น ร่มคันนี้ ปากกาด้ามนั้น
4. บอกลำดับ: คำนาม + ลักษณนาม + ลำดับที่ เช่น หนังสือเล่มแรก บ้านหลังที่สอง
5. บอกกลุ่ม: ลักษณนามบอกหมวดหมู่วางหน้าคำนาม เช่น ฝูงนก โขลงช้าง

ลักษณนามยังใช้กับคำกริยาเพื่อบอกจำนวนครั้งหรือรอบได้ด้วย เช่น วิ่ง 5 รอบ ไปเที่ยว 2 ครั้ง

ลักษณนามแบ่งออกเป็นกี่แบบ?

ถ้าดูตามหน้าที่ ลักษณนามที่พบบ่อยแบ่งได้เป็น 4 แบบ คือ ลักษณนามบอกลักษณะของสิ่งของ ลักษณนามบอกกลุ่มหรือหมู่ ลักษณนามบอกจำนวนครั้งของการกระทำ และลักษณนามที่ซ้ำกับคำนาม การรู้แบบเหล่านี้ช่วยให้เลือกคำได้ถูกบริบท

แบบของลักษณนาม	ใช้เมื่อ	ตัวอย่าง
บอกลักษณะ	นับสิ่งของ คน หรือสัตว์ทีละหน่วย	ปากกา 1 ด้าม แมว 2 ตัว
บอกกลุ่ม	พูดถึงหลายสิ่งที่อยู่รวมกัน	ฝูงนก โขลงช้าง กองทหาร
บอกจำนวนครั้ง	นับการกระทำ	วิ่ง 5 รอบ ไป 2 ครั้ง
ซ้ำคำนาม	คำนามที่ไม่มีลักษณนามเฉพาะ	คน 3 คน ห้อง 2 ห้อง

นอกจากนี้ยังมีลักษณนามบอกปริมาณหรือภาชนะ เช่น กระดาษ 1 รีม ข้าว 2 จาน น้ำ 1 แก้ว ซึ่งใช้เมื่อต้องการบอกปริมาณมากกว่านับทีละชิ้น

ลักษณนามของคำนามที่ใช้บ่อยมีอะไรบ้าง?

ของใช้และสิ่งรอบตัวหลายอย่างมีลักษณนามเฉพาะที่ควรจำ ตารางนี้รวมคำที่พบบ่อยในชีวิตประจำวันตามหลักของราชบัณฑิตยสภา บางคำมีลักษณนามได้มากกว่าหนึ่งคำ ซึ่งใช้ได้ทั้งหมด

คำนาม	ลักษณนาม	ตัวอย่าง
ปากกา	ด้าม	ปากกา 2 ด้าม
ดินสอ	แท่ง	ดินสอ 3 แท่ง
กรรไกร มีด หวี	เล่ม	กรรไกร 1 เล่ม
เทียน	เล่ม	เทียน 5 เล่ม
ช้อน ร่ม	คัน	ร่ม 1 คัน
รถ	คัน	รถ 2 คัน
เรือ	ลำ	เรือ 3 ลำ
บ้าน มุ้ง เต็นท์	หลัง	เต็นท์ 2 หลัง
ถนน แม่น้ำ	สาย	แม่น้ำสายนี้
จดหมาย กฎหมาย	ฉบับ	จดหมาย 1 ฉบับ
ฟัน	ซี่	ฟัน 2 ซี่
เลื่อย	ปื้น	เลื่อย 1 ปื้น
ภูเขา	ลูก	ภูเขา 3 ลูก
ไข่	ฟอง ใบ ลูก	ไข่ 10 ฟอง
คอมพิวเตอร์ วิทยุ	เครื่อง	คอมพิวเตอร์ 1 เครื่อง
พระสงฆ์ ภิกษุ	รูป องค์	พระสงฆ์ 9 รูป
พระพุทธรูป เจดีย์	องค์	พระพุทธรูป 1 องค์

ลักษณนามที่คนไทยมักใช้ผิดมีคำไหนบ้าง?

ความผิดที่พบบ่อยที่สุดคือการใช้ “อัน” แทนลักษณนามเฉพาะ เพราะเป็นคำที่ใช้ได้กว้างและพูดง่าย แต่ในภาษาเขียนหรือภาษาทางการ ควรใช้ลักษณนามที่ถูกต้องของสิ่งนั้น ตัวอย่างคู่ที่มักพูดผิดมีดังนี้

• ร่ม ใช้ “คัน” ไม่ใช่ “อัน” (ร่ม 1 คัน)
• ช้อน ใช้ “คัน” ไม่ใช่ “อัน” (ช้อน 2 คัน)
• กรรไกร และ หวี ใช้ “เล่ม” ไม่ใช่ “อัน”
• ปากกา ใช้ “ด้าม” ส่วน ดินสอ ใช้ “แท่ง”
• ฟัน ใช้ “ซี่” ไม่ใช่ “อัน” (ฟัน 2 ซี่)
• เลื่อย ใช้ “ปื้น” ซึ่งเป็นลักษณนามที่หลายคนไม่เคยได้ยิน
• พระสงฆ์ ใช้ “รูป” หรือ “องค์” ไม่ใช่ “คน”

อีกเรื่องที่ควรระวังคือสิ่งเดียวกันอาจใช้ลักษณนามต่างกันตามสภาพ เช่น ช้างป่าใช้ “ตัว” ช้างบ้านใช้ “เชือก” ส่วนช้างที่ขึ้นระวางแล้วใช้ “ช้าง”

ถ้าไม่รู้ลักษณนามของคำใหม่ ควรตรวจสอบอย่างไร?

วิธีที่แน่นอนที่สุดคือเปิดหนังสือลักษณนามหรือเว็บไซต์ของสำนักงานราชบัณฑิตยสภา ซึ่งรวบรวมลักษณนามของคำนามไว้เป็นระบบ สำหรับคำใหม่ที่ยังไม่มีในหนังสือ ให้ใช้หลักเทียบกับสิ่งที่มีลักษณะคล้ายกัน

1. ค้นคำในหนังสือลักษณนามฉบับราชบัณฑิตยสถาน หรือพจนานุกรมออนไลน์ของราชบัณฑิตยสภา
2. ถ้าคำนั้นมีหลายความหมาย ให้ดูวงเล็บที่อธิบายความหมาย เพราะแต่ละความหมายอาจใช้ลักษณนามต่างกัน
3. ถ้ามีลักษณนามหลายคำ คำแรกที่ระบุไว้มักเป็นคำที่ใช้กันมากที่สุด
4. ถ้ายังไม่พบ ให้เทียบกับสิ่งที่คล้ายกัน เช่น เครื่องใช้ไฟฟ้ามักใช้ “เครื่อง” ส่วนอุปกรณ์อิเล็กทรอนิกส์บางชนิด เช่น ทรานซิสเตอร์ ใช้ “ตัว”
5. ถ้าไม่มีลักษณนามเฉพาะ อาจใช้คำนามนั้นซ้ำเป็นลักษณนาม เช่น กล้อง 2 กล้อง ฟาร์ม 1 ฟาร์ม

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับลักษณนาม

ใช้ “อัน” แทนลักษณนามทุกคำได้ไหม?

ในภาษาพูดทั่วไปอาจพอเข้าใจได้ แต่ไม่ถูกต้องตามหลักภาษา โดยเฉพาะในงานเขียน รายงาน หรือข้อสอบ ควรใช้ลักษณนามเฉพาะ เช่น ร่ม 1 คัน ไม่ใช่ร่ม 1 อัน

ไข่ใช้ลักษณนามว่าอะไร?

ไข่ใช้ได้ทั้ง “ฟอง” “ใบ” และ “ลูก” ตามหนังสือลักษณนามของราชบัณฑิตยสภา เช่น ไข่ไก่ 10 ฟอง

ทำไมช้างมีลักษณนามหลายคำ?

เพราะลักษณนามของช้างแยกตามสถานะ ช้างป่าใช้ “ตัว” ช้างบ้านใช้ “เชือก” และช้างที่ขึ้นระวางแล้วใช้ “ช้าง” ส่วนช้างที่อยู่รวมกันเป็นกลุ่มใช้ “โขลง”

พระสงฆ์ใช้ลักษณนามว่า “รูป” หรือ “องค์”?

ใช้ได้ทั้งสองคำ “รูป” เป็นคำที่ใช้ทั่วไป ส่วน “องค์” มักใช้เพื่อแสดงความเคารพเป็นพิเศษ แต่ไม่ควรใช้ “คน” กับพระสงฆ์

แหล่งอ้างอิง: สำนักงานราชบัณฑิตยสภา – หนังสือลักษณนาม, ทรูปลูกปัญญา – ลักษณนาม ฉบับราชบัณฑิตยสถาน (รศ. ดร.นิตยา กาญจนะวรรณ), วารสารการแปลและการล่าม – การเปรียบเทียบคำลักษณนามภาษาจีนกับภาษาไทยที่ใช้กับคำนามใหม่

ภาพหน้าปกโดย Josué AS จาก Unsplash