คำราชาศัพท์คืออะไร ใช้อย่างไรให้ถูกต้อง

คำราชาศัพท์คือถ้อยคำที่ใช้ให้เหมาะสมกับฐานะของบุคคลที่เราพูดถึงหรือพูดด้วย ตามความหมายตรงตัว “ราชา” แปลว่าพระเจ้าแผ่นดิน และ “ศัพท์” แปลว่าคำ จึงหมายถึงคำสำหรับพระมหากษัตริย์ แต่ในการเรียนภาษาไทยปัจจุบัน คำราชาศัพท์ครอบคลุมคำสุภาพที่ใช้กับบุคคล 5 กลุ่ม คือ พระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์ พระภิกษุสงฆ์ ข้าราชการ และสุภาพชน การใช้ให้ถูกต้องอาศัยหลักไม่กี่ข้อ เช่น การเติม “พระราช” หน้าคำนาม และการใช้ “ทรง” หรือ “เสด็จ” นำหน้ากริยา

คำราชาศัพท์ใช้กับใครบ้าง

คำราชาศัพท์ใช้กับบุคคล 5 กลุ่ม และแต่ละกลุ่มมีระดับคำแตกต่างกัน คำสำหรับพระมหากษัตริย์จะเป็นระดับสูงสุด รองลงมาคือพระราชวงศ์ตามลำดับพระอิสริยยศ ส่วนพระภิกษุสงฆ์มีคำเฉพาะของตนเอง ขณะที่ข้าราชการและสุภาพชนใช้คำสุภาพทั่วไป

• พระมหากษัตริย์ เช่น เสวย บรรทม พระราชดำรัส
• พระราชวงศ์ ใช้คำตามลำดับชั้น เช่น พระราชวงศ์ชั้นสูงใช้คำที่มี “พระราช” ส่วนชั้นรองลงมามักใช้ “พระ”
• พระภิกษุสงฆ์ เช่น ฉัน (กิน) จำวัด (นอน) อาพาธ (ป่วย)
• ข้าราชการ โดยเฉพาะในภาษาราชการและพิธีการ เช่น ถึงแก่อนิจกรรม
• สุภาพชน หรือคนทั่วไป เช่น รับประทาน แทน กิน ในสถานการณ์ที่เป็นทางการ

ตัวอย่างคำราชาศัพท์ที่พบบ่อยมีอะไรบ้าง

คำที่พบบ่อยที่สุดเป็นคำกริยาในชีวิตประจำวัน เช่น กิน นอน ป่วย พูด ซึ่งมีคำเฉพาะสำหรับแต่ละกลุ่มบุคคล การเทียบเป็นตารางช่วยให้จำได้ง่ายขึ้นว่าคำไหนใช้กับใคร

คำสามัญ	พระมหากษัตริย์	พระภิกษุสงฆ์	สุภาพชน
กิน	เสวย	ฉัน	รับประทาน
นอน	บรรทม	จำวัด	นอน
ป่วย	ประชวร	อาพาธ	ไม่สบาย
ตาย	สวรรคต	มรณภาพ	ถึงแก่กรรม / เสียชีวิต
ให้	พระราชทาน	—	ให้ / มอบ

สำหรับคำว่าตาย ภาษาไทยมีคำหลายระดับ เช่น สวรรคต สิ้นพระชนม์ มรณภาพ ถึงแก่อสัญกรรม และถึงแก่อนิจกรรม ซึ่งเลือกใช้ตามฐานะและตำแหน่งของบุคคลนั้น ๆ

หลักการสร้างคำนามราชาศัพท์มีอะไรบ้าง

คำนามราชาศัพท์ส่วนใหญ่สร้างโดยเติมคำนำหน้า เช่น “พระบรม” “พระราช” หรือ “พระ” ไว้หน้าคำนามทั่วไป ระดับของคำนำหน้าบอกระดับของบุคคลที่ใช้ด้วย

• พระบรม พระบรมราช ใช้กับพระมหากษัตริย์เท่านั้น เช่น พระบรมราโชวาท พระบรมราชโองการ
• พระราช ใช้กับพระมหากษัตริย์และพระราชวงศ์ชั้นสูง เช่น พระราชดำริ พระราชทรัพย์
• พระ ใช้กับสิ่งที่สำคัญรองลงมาหรือกับพระราชวงศ์ตามลำดับชั้น เช่น พระหัตถ์ (มือ) พระเนตร (ตา)
• คำที่เป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว ไม่ต้องเติม “พระ” ซ้ำ เช่น ฉลองพระองค์ (เสื้อ) รถพระที่นั่ง
• ใช้คำว่า “ทรง” “หลวง” หรือ “ต้น” ต่อท้ายคำนามทั่วไป เพื่อบอกว่าเป็นของหรือสัตว์ในพระมหากษัตริย์ เช่น ม้าทรง ช้างต้น

ใช้คำว่า ทรง และ เสด็จ อย่างไรให้ถูก

“ทรง” ใช้นำหน้าคำกริยาหรือคำนามทั่วไปเพื่อทำให้เป็นกริยาราชาศัพท์ ส่วน “เสด็จ” ใช้นำหน้ากริยาที่เกี่ยวกับการเคลื่อนไหวไปยังที่ต่าง ๆ ข้อสำคัญคือห้ามใช้ “ทรง” ซ้อนหน้ากริยาที่เป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว

• ทรง + กริยาทั่วไป เช่น ทรงยินดี ทรงรับ ทรงทราบ
• ทรง + นามทั่วไป แล้วกลายเป็นกริยา เช่น ทรงม้า (ขี่ม้า) ทรงดนตรี (เล่นดนตรี)
• ทรง + นามราชาศัพท์ เช่น ทรงพระกรุณา ทรงพระสรวล (หัวเราะ)
• เสด็จ + กริยาหรือนามราชาศัพท์ เช่น เสด็จไป เสด็จออก เสด็จพระราชดำเนิน
• ไม่ใช้ทรงหน้ากริยาราชาศัพท์ เช่น เสวย บรรทม ตรัส ประทับ ผนวช ไม่ควรเขียนว่า “ทรงเสวย” หรือ “ทรงเสด็จ”
• ไม่ใช้ทรงหน้า “มี” และ “เป็น” ที่ตามด้วยคำราชาศัพท์ เช่น เขียนว่า “มีพระราชดำรัส” ไม่ใช่ “ทรงมีพระราชดำรัส”

คำราชาศัพท์ที่มักใช้ผิดมีอะไรบ้าง

ความผิดพลาดที่พบบ่อยมักเกิดจากการใช้คำซ้อนเกินจำเป็น หรือใช้คำระดับไม่ตรงกับบุคคล เช่น ใช้คำสำหรับพระมหากษัตริย์กับพระสงฆ์ วิธีป้องกันคือแยกให้ออกว่าคำนั้นเป็นราชาศัพท์อยู่แล้วหรือไม่ และตรวจกับพจนานุกรมเมื่อไม่แน่ใจ

ใช้ผิด	ใช้ถูก	เหตุผล
ทรงเสด็จ	เสด็จ	เสด็จเป็นกริยาราชาศัพท์อยู่แล้ว
ทรงมีพระราชดำรัส	มีพระราชดำรัส	ไม่ใช้ทรงหน้ามีที่ตามด้วยคำราชาศัพท์
พระฉลองพระองค์	ฉลองพระองค์	ฉลองพระองค์เป็นราชาศัพท์อยู่แล้ว
พระสงฆ์รับประทานอาหาร	พระสงฆ์ฉันภัตตาหาร	พระสงฆ์มีคำเฉพาะของตน

เมื่อต้องเขียนหนังสือราชการหรือข้อความในพิธีการ แหล่งที่เชื่อถือได้ที่สุดคือพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถานและเอกสารเผยแพร่ของสำนักงานราชบัณฑิตยสภา ซึ่งค้นหาได้ทางออนไลน์

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับคำราชาศัพท์

คำราชาศัพท์มาจากภาษาอะไร

ส่วนใหญ่มาจากภาษาบาลี สันสกฤต และเขมร เช่น เสวย บรรทม มาจากภาษาเขมร ส่วนพระเนตร พระหัตถ์ มาจากภาษาบาลีสันสกฤต

ทำไมต้องใช้คำราชาศัพท์

เพื่อแสดงความเคารพและให้เกียรติตามธรรมเนียมไทย และเป็นส่วนหนึ่งของระดับภาษาที่ใช้ให้เหมาะกับกาลเทศะและบุคคล

คำว่า ทรงพระราชดำริ ใช้ได้หรือไม่

ใช้ได้ เพราะเป็นการใช้ ทรง นำหน้าคำนามราชาศัพท์ พระราชดำริ ทำให้กลายเป็นกริยา

คนทั่วไปต้องใช้คำราชาศัพท์ในชีวิตประจำวันไหม

ในการพูดถึงพระมหากษัตริย์ พระราชวงศ์ หรือพระสงฆ์ ควรใช้ให้ถูกต้อง ส่วนการพูดคุยทั่วไปกับคนรอบตัว ใช้คำสุภาพตามความเหมาะสมก็เพียงพอ

แหล่งอ้างอิง: พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน (สำนักงานราชบัณฑิตยสภา) · ทรูปลูกปัญญา – คำราชาศัพท์และคำสุภาพ

ภาพหน้าปกโดย Noppon Meenuch จาก Unsplash