แผ่นดินไหวเกิดจากอะไร? สาเหตุ ความเสี่ยงของไทย และวิธีรับมือ

แผ่นดินไหวส่วนใหญ่เกิดจากการเคลื่อนตัวของแผ่นเปลือกโลก เมื่อหินสองฝั่งของรอยเลื่อนถูกแรงดันสะสมจนถึงจุดหนึ่ง แล้วขยับเลื่อนผ่านกันอย่างฉับพลัน พลังงานที่ปล่อยออกมาเดินทางเป็นคลื่นไหวสะเทือนทำให้พื้นดินสั่น นอกจากนี้แผ่นดินไหวยังเกิดได้จากภูเขาไฟและกิจกรรมของมนุษย์ แต่พบน้อยกว่ามาก

แผ่นดินไหวเกิดขึ้นได้อย่างไร?

แผ่นดินไหวเกิดเมื่อหินใต้ดินที่ถูกแรงกดหรือแรงดึงสะสมมานานแตกหักหรือเลื่อนตัวออกจากกันอย่างรวดเร็ว คล้ายไม้บรรทัดที่ถูกงอจนหักแล้วดีดกลับ พลังงานที่สะสมไว้จะถูกปล่อยออกมาในเวลาไม่กี่วินาทีถึงไม่กี่นาที

ชั้นนอกสุดของโลกที่แข็ง เรียกว่าธรณีภาค (Lithosphere) ไม่ได้เป็นผืนเดียว แต่แบ่งเป็นแผ่นเปลือกโลก (Tectonic Plates) หลายแผ่นที่เคลื่อนที่ช้า ๆ ปีละไม่กี่เซนติเมตร บริเวณที่แผ่นเปลือกโลกหรือก้อนหินเสียดสีกันเรียกว่ารอยเลื่อน (Fault) ซึ่งเป็นจุดที่แรงสะสมและปลดปล่อยออกมาเป็นแผ่นดินไหว

จุดใต้ดินที่หินเริ่มเลื่อนตัวเรียกว่าจุดกำเนิดแผ่นดินไหว (Hypocenter หรือ Focus) ส่วนตำแหน่งบนผิวโลกที่อยู่ตรงขึ้นมาเหนือจุดนั้นเรียกว่าจุดเหนือศูนย์เกิดแผ่นดินไหว (Epicenter) ซึ่งเป็นตำแหน่งที่ข่าวมักรายงาน

รอยต่อแผ่นเปลือกโลกแบบไหนทำให้เกิดแผ่นดินไหว?

แผ่นดินไหวส่วนใหญ่ของโลกเกิดตามแนวรอยต่อระหว่างแผ่นเปลือกโลก ซึ่งมีสามแบบหลัก แต่ละแบบให้ลักษณะแผ่นดินไหวต่างกัน

แบบรอยต่อ	การเคลื่อนที่	ลักษณะแผ่นดินไหว	ตัวอย่างพื้นที่
แนวมุดตัวหรือชนกัน (Convergent)	แผ่นเปลือกโลกเคลื่อนเข้าหากัน แผ่นหนึ่งมุดลงใต้อีกแผ่น	รุนแรงที่สุด อาจทำให้เกิดคลื่นสึนามิ	ญี่ปุ่น อินโดนีเซีย ชิลี
แนวแยกตัว (Divergent)	แผ่นเปลือกโลกเคลื่อนแยกออกจากกัน	มักตื้นและขนาดไม่ใหญ่มาก	สันเขากลางมหาสมุทรแอตแลนติก ไอซ์แลนด์
แนวเลื่อนผ่านกัน (Transform)	แผ่นเปลือกโลกเลื่อนสวนกันในแนวราบ	ตื้นและอาจรุนแรงมากบนบก	รอยเลื่อนซานแอนเดรียส สหรัฐฯ

บริเวณที่เกิดแผ่นดินไหวบ่อยที่สุดคือวงแหวนแห่งไฟ (Ring of Fire) รอบมหาสมุทรแปซิฟิก ซึ่งเป็นแนวมุดตัวของแผ่นเปลือกโลกและมีภูเขาไฟจำนวนมาก แผ่นดินไหวขนาดใหญ่ที่สุดของโลกส่วนมากเกิดในแนวนี้

นอกจากแผ่นเปลือกโลก แผ่นดินไหวเกิดจากอะไรได้อีก?

แผ่นดินไหวยังเกิดได้จากสาเหตุอื่น แม้จะพบน้อยกว่าและส่วนใหญ่มีขนาดเล็ก ได้แก่

ภูเขาไฟ การเคลื่อนที่ของหินหนืดใต้ภูเขาไฟทำให้เกิดแผ่นดินไหวขนาดเล็กถี่ ๆ ซึ่งนักวิทยาศาสตร์ใช้เป็นสัญญาณเฝ้าระวังการปะทุ
กิจกรรมของมนุษย์ เช่น การกักเก็บน้ำปริมาณมากในเขื่อน การทำเหมือง หรือการอัดของเหลวลงใต้ดิน อาจกระตุ้นให้รอยเลื่อนที่มีอยู่ขยับ เรียกว่าแผ่นดินไหวที่เกิดจากการกระทำของมนุษย์ (Induced Earthquake)
การยุบตัว เช่น โพรงใต้ดินหรือถ้ำถล่ม ทำให้พื้นสั่นในบริเวณจำกัด

ขนาดแผ่นดินไหวกับความรุนแรงต่างกันอย่างไร?

ขนาด (Magnitude) บอกปริมาณพลังงานที่ปล่อยออกมาจากจุดกำเนิด แผ่นดินไหวหนึ่งครั้งจึงมีขนาดเดียว ส่วนความรุนแรง (Intensity) บอกว่าแต่ละพื้นที่รู้สึกสั่นและเสียหายมากแค่ไหน ซึ่งต่างกันไปตามระยะทาง ความลึก ชนิดดิน และลักษณะอาคาร

มาตราขนาดเป็นแบบลอการิทึม ตามข้อมูลของสำนักงานสำรวจทางธรณีวิทยาสหรัฐฯ (United States Geological Survey หรือ USGS) ขนาดที่เพิ่มขึ้น 1 หน่วยหมายถึงแอมพลิจูดของคลื่นที่วัดได้มากขึ้น 10 เท่า และพลังงานที่ปล่อยออกมามากขึ้นราว 32 เท่า ปัจจุบันนักแผ่นดินไหววิทยานิยมใช้มาตราขนาดโมเมนต์ (Moment Magnitude หรือ Mw) สำหรับแผ่นดินไหวขนาดกลางถึงใหญ่ แทนมาตราริกเตอร์แบบดั้งเดิม

ประเทศไทยเสี่ยงแผ่นดินไหวแค่ไหน?

ประเทศไทยไม่ได้อยู่บนรอยต่อแผ่นเปลือกโลกโดยตรง จึงเสี่ยงน้อยกว่าประเทศอย่างญี่ปุ่นหรืออินโดนีเซีย แต่ก็ไม่ได้ปลอดภัยทั้งหมด เพราะมีรอยเลื่อนมีพลังในประเทศ และได้รับผลกระทบจากแผ่นดินไหวขนาดใหญ่ในประเทศเพื่อนบ้าน

รอยเลื่อนมีพลังในไทย กรมทรัพยากรธรณีระบุไว้ 16 กลุ่ม ส่วนใหญ่อยู่ในภาคเหนือและภาคตะวันตก เช่น กลุ่มรอยเลื่อนแม่จัน แม่ทา เถิน และศรีสวัสดิ์ และบางกลุ่มอยู่ภาคใต้ เช่น รอยเลื่อนระนองและคลองมะรุ่ย
แผ่นดินไหวในประเทศ ครั้งที่รู้จักกันดีคือแผ่นดินไหวที่อำเภอแม่ลาว จังหวัดเชียงราย เมื่อปี 2557 ขนาดประมาณ 6.3 ซึ่งสร้างความเสียหายให้บ้านเรือนและวัดจำนวนมาก
แผ่นดินไหวจากเพื่อนบ้าน เมื่อวันที่ 28 มีนาคม 2568 แผ่นดินไหวขนาด 7.7 (Mw) จากรอยเลื่อนสะกายในเมียนมา ทำให้รู้สึกสั่นไหวได้ชัดหลายพื้นที่ของไทย รวมถึงอาคารสูงในกรุงเทพมหานคร

กรุงเทพมหานครตั้งอยู่บนชั้นดินเหนียวอ่อน ซึ่งขยายการสั่นของคลื่นที่มาจากระยะไกลได้ อาคารสูงจึงอาจรู้สึกการโยกได้มากแม้จุดกำเนิดจะอยู่ห่างออกไปหลายร้อยกิโลเมตร

พยากรณ์แผ่นดินไหวล่วงหน้าได้ไหม?

ปัจจุบันยังไม่มีใครพยากรณ์แผ่นดินไหวได้ว่าจะเกิดที่ไหน เมื่อไร และขนาดเท่าไรอย่างแม่นยำ USGS ระบุว่ายังไม่เคยมีนักวิทยาศาสตร์คนใดพยากรณ์แผ่นดินไหวใหญ่ได้สำเร็จ ข้อความหรือคลิปที่อ้างว่ารู้วันเกิดแผ่นดินไหวจึงไม่ควรเชื่อ

สิ่งที่นักวิทยาศาสตร์ทำได้คือประเมินโอกาสเกิดในระยะยาวของแต่ละพื้นที่ เพื่อใช้กำหนดมาตรฐานการออกแบบอาคาร และบางประเทศมีระบบเตือนภัยล่วงหน้า (Earthquake Early Warning) ซึ่งตรวจจับคลื่นแรกแล้วแจ้งเตือนได้ไม่กี่วินาทีก่อนคลื่นที่รุนแรงจะมาถึง

เกิดแผ่นดินไหวควรทำอย่างไร?

หลักสำคัญขณะเกิดแผ่นดินไหวคือ หมอบ ป้อง เกาะ (Drop, Cover, Hold On) และอยู่ห่างจากสิ่งที่อาจล้มหรือหล่นใส่

หมอบลงกับพื้นทันที เพื่อไม่ให้ล้มขณะพื้นสั่น
ป้องศีรษะและคอ โดยมุดใต้โต๊ะที่แข็งแรง ถ้าไม่มีให้ใช้แขนป้องไว้และอยู่ห่างจากกระจก
เกาะขาโต๊ะไว้จนกว่าการสั่นจะหยุด
ห้ามใช้ลิฟต์ เมื่อการสั่นหยุดแล้วจึงค่อยออกจากอาคารทางบันไดอย่างระมัดระวัง
ถ้าอยู่ริมทะเลแล้วรู้สึกแผ่นดินไหวรุนแรง หรือเห็นน้ำทะเลลดลงผิดปกติ ให้รีบขึ้นที่สูงทันทีเพราะอาจเกิดสึนามิ

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับสาเหตุของแผ่นดินไหว

อาฟเตอร์ช็อกคืออะไร?

อาฟเตอร์ช็อก (Aftershock) คือแผ่นดินไหวตามที่เกิดหลังแผ่นดินไหวหลัก เพราะหินบริเวณรอยเลื่อนยังปรับตัว อาจเกิดต่อเนื่องได้หลายวันถึงหลายเดือน

สภาพอากาศร้อนหรือฝนตกทำให้เกิดแผ่นดินไหวไหม?

ไม่ใช่ แผ่นดินไหวเกิดลึกใต้ดินหลายกิโลเมตร และเกิดได้ทุกสภาพอากาศ ทุกฤดูกาล

แผ่นดินไหวตื้นกับลึกต่างกันอย่างไร?

แผ่นดินไหวที่จุดกำเนิดตื้นมักสร้างความเสียหายบนผิวดินมากกว่า เพราะพลังงานเดินทางระยะสั้นก่อนถึงพื้นผิว

ติดตามข้อมูลแผ่นดินไหวในไทยได้จากที่ไหน?

ติดตามได้จากกองเฝ้าระวังแผ่นดินไหว กรมอุตุนิยมวิทยา ซึ่งรายงานเหตุแผ่นดินไหวที่ตรวจวัดได้ทั้งในและรอบประเทศไทย

แหล่งอ้างอิง: USGS – The Science of Earthquakes · USGS – Can you predict earthquakes? · อินโฟเควสท์ – 16 รอยเลื่อนมีพลังในไทย (ข้อมูลกรมทรัพยากรธรณี) · กรมอุตุนิยมวิทยา – กองเฝ้าระวังแผ่นดินไหว

ภาพหน้าปกโดย Çağlar Oskay จาก Unsplash