วันลอยกระทงมีที่มาจากความเชื่อดั้งเดิมเรื่องการบูชาและขอขมาแม่น้ำ ซึ่งผู้คนในภูมิภาคนี้ทำกันมานานก่อนรับพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์ ต่อมาจึงผสมผสานกับความเชื่อทางศาสนาจนกลายเป็นประเพณีในวันเพ็ญเดือนสิบสอง ส่วนตำนานนางนพมาศที่หลายคนคุ้นเคย กรมศิลปากรระบุว่าเป็นตัวละครในวรรณกรรม ไม่ใช่บุคคลที่มีตัวตนจริง
ลอยกระทงตรงกับวันไหน?
ลอยกระทงตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12 ตามปฏิทินจันทรคติไทย หรือที่เรียกว่าวันเพ็ญเดือนสิบสอง ซึ่งส่วนใหญ่ตรงกับเดือนพฤศจิกายน บางปีอาจเลื่อนไปอยู่ปลายเดือนตุลาคม วันที่ตามปฏิทินสากลจึงเปลี่ยนไปทุกปี
ช่วงเวลานี้เป็นปลายฤดูฝน น้ำในแม่น้ำลำคลองขึ้นสูงเต็มตลิ่ง และพระจันทร์เต็มดวงสว่างสวยงาม จึงเหมาะกับการทำพิธีเกี่ยวกับสายน้ำ
ประเพณีลอยกระทงเริ่มต้นมาจากอะไร?
นักวิชาการด้านประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอธิบายว่า ต้นเค้าของลอยกระทงคือพิธีกรรมบูชาผีน้ำและผีดินของคนในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งมีมาก่อนที่อิทธิพลของอินเดียจะเข้ามา คนในสังคมเกษตรพึ่งพาน้ำในการทำนา จึงทำพิธีขอบคุณและขอขมาต่อน้ำที่ได้ใช้และอาจทำให้สกปรก
เมื่อพุทธศาสนาและศาสนาพราหมณ์เข้ามา ผีน้ำและผีดินได้รับการเรียกขานใหม่เป็นพระแม่คงคาและพระแม่ธรณี และพิธีลอยของบูชาลงน้ำก็ได้รับคำอธิบายทางศาสนาเพิ่มเติม ภาพสลักที่ปราสาทบายนในเมืองพระนครหลวง (Angkor Thom) ประเทศกัมพูชา ยังมีภาพพิธีกรรมทางน้ำที่คล้ายการลอยกระทงด้วย
การลอยกระทงมีความเชื่อเรื่องอะไรบ้าง?
การลอยกระทงไม่ได้มีความหมายเดียว แต่ละท้องถิ่นและแต่ละศาสนามีคำอธิบายต่างกัน ความเชื่อที่พบบ่อยสรุปได้ดังนี้
| กลุ่มความเชื่อ | ความหมายของการลอยกระทง |
|---|---|
| ความเชื่อดั้งเดิม | ขอบคุณและขอขมาพระแม่คงคาที่ได้ใช้น้ำ และอาจทำให้น้ำสกปรก |
| พุทธศาสนา | บูชารอยพระพุทธบาทที่ริมฝั่งแม่น้ำนัมมทานทีในอินเดีย บูชาพระเขี้ยวแก้วที่พระจุฬามณีเจดีย์บนสวรรค์ หรือระลึกถึงวันที่พระพุทธเจ้าเสด็จลงจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ |
| ความเชื่อเรื่องพระอุปคุต | บูชาพระอุปคุต พระเถระที่เชื่อกันว่าปราบพญามารได้และบำเพ็ญเพียรอยู่ใต้ท้องทะเล |
| ศาสนาพราหมณ์ | บูชาเทพเจ้า เช่น พระนารายณ์ และพระพรหม คล้ายพิธีลอยบาปของพราหมณ์ |
| ความเชื่อพื้นบ้าน | ลอยเคราะห์ ลอยทุกข์โศกให้ไหลไปกับน้ำ อธิษฐานขอพร หรือระลึกถึงบรรพบุรุษ |
นางนพมาศมีตัวตนจริงหรือไม่?
ไม่มีหลักฐานว่านางนพมาศมีตัวตนจริง กรมศิลปากรปรับข้อมูลอย่างเป็นทางการว่านางนพมาศเป็นตัวละครในวรรณกรรม และไม่ได้เป็นผู้ริเริ่มประเพณีลอยกระทงอย่างที่เคยเชื่อกัน
เรื่องนางนพมาศมาจากหนังสือ ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ ซึ่งเล่าว่านางนพมาศเป็นสนมในสมัยสุโขทัยและประดิษฐ์กระทงรูปดอกบัวขึ้นเป็นคนแรก แต่สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ทรงวินิจฉัยว่าหนังสือนี้แต่งในสมัยรัตนโกสินทร์ เพราะสำนวนภาษาใหม่กว่าศิลาจารึกสมัยสุโขทัย และมีการกล่าวถึงชนชาติตะวันตกอย่างอเมริกัน ซึ่งยังไม่มีในยุคนั้น กรมศิลปากรระบุว่าหนังสือนี้แต่งขึ้นในรัชกาลที่ 3 โดยกำหนดฉากให้อยู่ในสมัยสุโขทัย
แม้ตัวละครจะเป็นเรื่องแต่ง แต่ตำรับท้าวศรีจุฬาลักษณ์ก็มีคุณค่าในฐานะวรรณกรรมที่บันทึกขนบธรรมเนียมและพิธีกรรมในราชสำนักไว้มาก
ลอยกระทงในราชสำนักไทยเป็นอย่างไร?
ในราชสำนักมีพิธีที่เกี่ยวข้องกับเดือนสิบสองมาแต่โบราณ เช่น พระราชพิธีจองเปรียง ซึ่งเป็นการยกโคมไฟขึ้นบูชาในช่วงเดือนสิบสอง และการลอยพระประทีปลงในแม่น้ำ
ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น การลอยกระทงในราชสำนักทำกันอย่างวิจิตร มีการประดิษฐ์กระทงขนาดใหญ่ จากนั้นประเพณีลอยกระทงใบตองแบบที่คุ้นตาในปัจจุบันจึงแพร่หลายจากกรุงเทพมหานครไปยังลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาและทั่วประเทศ
ลอยกระทงแต่ละภาคแตกต่างกันอย่างไร?
ประเพณีลอยกระทงมีรูปแบบเฉพาะในหลายท้องถิ่น ทั้งชื่อเรียก วัสดุ และกิจกรรม ตัวอย่างที่เป็นที่รู้จัก ได้แก่
- ยี่เป็ง (เชียงใหม่และภาคเหนือ) คำว่า “ยี่เป็ง” หมายถึงวันเพ็ญเดือนยี่ตามปฏิทินล้านนา ซึ่งตรงกับเดือนสิบสองของภาคกลาง มีการจุดผางประทีป แขวนโคม และปล่อยโคมลอย
- ลอยกระทง เผาเทียน เล่นไฟ (สุโขทัย) จัดงานในอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย มีการแสดงแสงสีและจุดเทียนประทีปท่ามกลางโบราณสถาน
- ลอยกระทงสาย (ตาก) ใช้กะลามะพร้าวใส่ไส้เทียนลอยต่อกันเป็นสายยาวในแม่น้ำปิง
- ไหลเรือไฟ (นครพนมและภาคอีสาน) แม้จัดในช่วงออกพรรษา แต่มีแนวคิดคล้ายกันคือการบูชาและขอขมาแม่น้ำด้วยแสงไฟ
ลอยกระทงอย่างไรให้รักษ์สิ่งแวดล้อม?
หัวใจของลอยกระทงคือการขอขมาแม่น้ำ การลอยกระทงแบบที่ไม่ทิ้งขยะไว้ในน้ำจึงตรงกับความหมายดั้งเดิมมากที่สุด แนวทางที่ทำได้ง่าย ได้แก่
- เลือกกระทงจากวัสดุธรรมชาติ เช่น ใบตอง หยวกกล้วย หรือกาบมะพร้าว และหลีกเลี่ยงโฟมและพลาสติก
- ไม่ใช้เข็มหมุด ลวด หรือแม็กเย็บกระดาษที่เป็นโลหะ
- ลอยกระทงหนึ่งใบต่อครอบครัวหรือต่อกลุ่ม แทนการลอยคนละใบ
- ลอยกระทงออนไลน์ หรือลอยในอ่างที่ผู้จัดงานเตรียมไว้ แล้วนำกระทงไปจัดการอย่างถูกวิธี
- ปล่อยโคมลอยเฉพาะในงานที่ได้รับอนุญาตและปฏิบัติตามประกาศของจังหวัด เพราะโคมลอยอาจก่อให้เกิดไฟไหม้และเป็นอันตรายต่อการบิน
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับที่มาของวันลอยกระทง
ลอยกระทงเริ่มในสมัยสุโขทัยจริงไหม?
ความเชื่อว่าลอยกระทงเริ่มในสมัยสุโขทัยมาจากเรื่องนางนพมาศ ซึ่งเป็นวรรณกรรมสมัยรัตนโกสินทร์ ส่วนพิธีบูชาน้ำนั้นมีมาก่อนสุโขทัยนานมาก
วันลอยกระทงเป็นวันหยุดราชการไหม?
โดยทั่วไปวันลอยกระทงไม่ใช่วันหยุดราชการ แต่บางจังหวัดหรือบางหน่วยงานอาจประกาศหยุดเป็นกรณีพิเศษ
ทำไมต้องใส่เทียนและธูปในกระทง?
เทียนและธูปเป็นเครื่องบูชาตามคติทางศาสนา แสงเทียนยังสื่อถึงการบูชาด้วยแสงสว่างในคืนพระจันทร์เต็มดวง
ยี่เป็งกับลอยกระทงเป็นงานเดียวกันไหม?
จัดในช่วงเวลาเดียวกันคือวันเพ็ญเดือนสิบสองของภาคกลาง แต่ยี่เป็งเป็นประเพณีล้านนาที่เน้นการจุดผางประทีปและแขวนโคมบูชา
แหล่งอ้างอิง: ไทยพีบีเอส – ความเชื่อ “ผี” ขอขมาน้ำ-ดิน สู่ประเพณีลอยกระทง · ข่าวสด – กรมศิลปากรชี้นางนพมาศเป็นเรื่องแต่ง · ศิลปวัฒนธรรม – กรมพระยาดำรงฯ ทรงวินิจฉัยเรื่องนางนพมาศ
ภาพหน้าปกโดย Fabio & Muri จาก Unsplash
