ลมมรสุม (monsoon) คือลมประจำฤดูที่เปลี่ยนทิศทางกลับกันตามฤดูกาล เกิดจากพื้นดินและพื้นน้ำร้อนขึ้นและเย็นลงไม่เท่ากัน ประเทศไทยได้รับอิทธิพลจากลมมรสุม 2 ชนิด คือ ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ ที่พัดพาความชื้นจากมหาสมุทรอินเดียมาทำให้เกิดฤดูฝน และ ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ที่พัดพาอากาศเย็นและแห้งจากจีนลงมาทำให้เกิดฤดูหนาว ส่วนภาคใต้ฝั่งตะวันออกจะมีฝนตกชุกช่วงตุลาคมถึงธันวาคม เพราะลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือพัดผ่านอ่าวไทยและพาความชื้นเข้าฝั่ง
ลมมรสุมคืออะไร?
ลมมรสุมคือลมขนาดใหญ่ที่พัดเปลี่ยนทิศทางกลับกันตามฤดูกาล ทำให้เกิดช่วงฝนตกชุกและช่วงแห้งแล้งสลับกันในแต่ละปี คำว่า monsoon มาจากคำภาษาอาหรับ mausim ที่แปลว่า “ฤดูกาล” ตามคำอธิบายของสำนักงานอุตุนิยมวิทยาสหราชอาณาจักร (Met Office)
ลมมรสุมต่างจากลมทั่วไปตรงที่พัดต่อเนื่องเป็นเวลาหลายเดือนในทิศทางเดียว แล้วจึงเปลี่ยนไปพัดในทิศเกือบตรงข้ามเมื่อเปลี่ยนฤดู ภูมิภาคเอเชียใต้และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมถึงประเทศไทย เป็นพื้นที่ที่ได้รับอิทธิพลจากลมมรสุมอย่างชัดเจน
ลมมรสุมเกิดจากอะไร?
ลมมรสุมเกิดจากความแตกต่างของอุณหภูมิระหว่างพื้นดินกับพื้นน้ำ พื้นดินร้อนเร็วและเย็นเร็วกว่าทะเล เมื่อพื้นดินร้อนกว่า อากาศเหนือแผ่นดินจะลอยตัวขึ้นและเกิดหย่อมความกดอากาศต่ำ อากาศชื้นจากทะเลจึงไหลเข้ามาแทนที่ เมื่อถึงฤดูที่แผ่นดินเย็นกว่า ทิศทางลมก็กลับกัน
- ช่วงร้อน: แผ่นดินได้รับความร้อนจากดวงอาทิตย์มาก อุณหภูมิสูงขึ้นเร็วกว่าทะเล
- เกิดความกดอากาศต่ำบนแผ่นดิน: อากาศร้อนลอยตัวสูงขึ้น ความกดอากาศเหนือแผ่นดินจึงต่ำกว่าเหนือทะเล
- ลมพัดจากทะเลเข้าหาแผ่นดิน: อากาศชื้นจากมหาสมุทรไหลเข้ามา เมื่อยกตัวขึ้นจะเย็นลงและกลั่นตัวเป็นเมฆฝน
- ช่วงเย็น: แผ่นดินเย็นลงเร็วกว่าทะเล เกิดความกดอากาศสูงบนแผ่นดิน ลมจึงพัดกลับออกจากแผ่นดินสู่ทะเล อากาศจึงแห้งและเย็น
หลักการนี้คล้ายกับลมบกลมทะเลที่เกิดในแต่ละวันตามชายหาด แต่ลมมรสุมเกิดในขนาดที่ใหญ่กว่ามาก ครอบคลุมทั้งทวีปและมหาสมุทร และเปลี่ยนทิศตามฤดูแทนที่จะเปลี่ยนตามกลางวันกลางคืน
ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้กับตะวันออกเฉียงเหนือต่างกันอย่างไร?
ลมมรสุมทั้งสองชนิดต่างกันที่ช่วงเวลา แหล่งกำเนิด และผลต่ออากาศ ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดจากมหาสมุทรอินเดียในช่วงกลางปีและนำฝนมา ส่วนลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือพัดจากแผ่นดินใหญ่ทางจีนในช่วงปลายปีและนำอากาศเย็นและแห้งมา ช่วงเดือนอาจคลาดเคลื่อนได้บ้างในแต่ละปี
| หัวข้อ | ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้ | ลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ |
|---|---|---|
| ช่วงเวลาโดยประมาณ | กลางเดือนพฤษภาคมถึงกลางเดือนตุลาคม | กลางเดือนตุลาคมถึงกุมภาพันธ์ |
| แหล่งกำเนิด | มหาสมุทรอินเดีย ผ่านทะเลอันดามัน | แผ่นดินใหญ่ทางตอนบน เช่น ประเทศจีน |
| ลักษณะอากาศที่พามา | อากาศชื้น มีเมฆมาก | อากาศเย็นและแห้ง |
| ผลต่อประเทศไทยตอนบน | เกิดฤดูฝน ฝนตกชุกทั่วไป | เกิดฤดูหนาว อากาศเย็นและท้องฟ้าโปร่ง |
| ผลต่อภาคใต้ | ฝนตกชุกฝั่งตะวันตก (ฝั่งทะเลอันดามัน) | ฝนตกชุกฝั่งตะวันออก (ฝั่งอ่าวไทย) |
ทำไมประเทศไทยมีฤดูฝนและฤดูหนาว?
ฤดูฝนและฤดูหนาวของไทยเกิดจากลมมรสุมเป็นหลัก เมื่อลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดพาความชื้นเข้ามาอย่างต่อเนื่อง ประเทศไทยจึงเข้าสู่ฤดูฝน และเมื่อลมเปลี่ยนเป็นมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือที่มาพร้อมความกดอากาศสูงจากจีน ภาคเหนือและภาคตะวันออกเฉียงเหนือจึงเข้าสู่ฤดูหนาว
ตามข้อมูลอุตุนิยมวิทยาที่ใช้อ้างอิงทางสถิติของไทย ฤดูของประเทศไทยตอนบนแบ่งเป็น 3 ฤดู ดังนี้
- ฤดูร้อน: ประมาณกลางเดือนกุมภาพันธ์ถึงกลางเดือนพฤษภาคม
- ฤดูฝน: ประมาณกลางเดือนพฤษภาคมถึงกลางเดือนตุลาคม
- ฤดูหนาว: ประมาณกลางเดือนตุลาคมถึงกลางเดือนกุมภาพันธ์
กรมอุตุนิยมวิทยาจะประกาศเข้าสู่ฤดูฝนเมื่อมีครบ 3 เงื่อนไข คือ ฝนตกชุกต่อเนื่องและกระจายเกือบทั่วประเทศ ลมระดับใกล้ผิวพื้นถึงราว 3.5 กิโลเมตรเปลี่ยนเป็นลมตะวันตกเฉียงใต้ที่พาความชื้นจากทะเลอันดามันเข้ามาต่อเนื่อง 1–2 สัปดาห์ และลมชั้นบนตั้งแต่ราว 5 กิโลเมตรขึ้นไปเปลี่ยนเป็นลมตะวันออกเฉียงเหนือ วันเริ่มฤดูจึงไม่ตรงกันทุกปี
ทำไมภาคใต้ฝั่งตะวันออกฝนตกหนักช่วงตุลาคมถึงธันวาคม?
ภาคใต้ฝั่งตะวันออกฝนตกหนักช่วงปลายปี เพราะลมมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือพัดผ่านอ่าวไทยซึ่งเป็นทะเลก่อนถึงฝั่ง จึงเก็บความชื้นมาด้วยและเกิดฝนเมื่อปะทะแผ่นดินและเทือกเขา ขณะที่ภาคเหนือและภาคอีสานได้รับลมเดียวกันแต่เป็นลมที่ผ่านแผ่นดินมา จึงแห้งและเย็น
นอกจากนี้ร่องมรสุม (แนวที่ลมจากสองทิศมาพบกันและทำให้เกิดฝน) จะเลื่อนลงไปพาดผ่านภาคใต้และอ่าวไทยในช่วงครึ่งหลังของเดือนตุลาคม กรมอุตุนิยมวิทยาจึงคาดหมายว่าภาคใต้ โดยเฉพาะฝั่งตะวันออก จะมีฝนตกหนักต่อเนื่องในเดือนตุลาคมถึงพฤศจิกายน และยังมีฝนในช่วงครึ่งแรกของเดือนธันวาคม จังหวัดอย่างนครศรีธรรมราช สงขลา และนราธิวาส จึงควรเฝ้าระวังน้ำท่วมในช่วงนี้
ในทางกลับกัน ช่วงกลางปีที่ลมมรสุมตะวันตกเฉียงใต้พัดมาจากทะเลอันดามัน ฝั่งตะวันตกของภาคใต้ เช่น ระนองและพังงา จะเป็นฝั่งที่ได้รับฝนมากกว่า
คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับลมมรสุม
ลมมรสุมกับพายุต่างกันอย่างไร?
ลมมรสุมเป็นลมประจำฤดูที่พัดต่อเนื่องหลายเดือนเป็นวงกว้าง ส่วนพายุ เช่น พายุโซนร้อนหรือพายุไต้ฝุ่น เป็นระบบอากาศที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราวและเคลื่อนที่ผ่านไปในไม่กี่วัน แต่ทั้งสองอย่างอาจเกิดพร้อมกันและทำให้ฝนตกหนักขึ้นได้
ภาคใต้มีฤดูหนาวไหม?
ภาคใต้ไม่มีฤดูหนาวที่ชัดเจนเหมือนภาคเหนือ เพราะอยู่ใกล้ทะเลและใกล้เส้นศูนย์สูตร อากาศจึงร้อนชื้นเกือบทั้งปี โดยทั่วไปแบ่งเป็นฤดูร้อนกับฤดูฝน และฝนจะตกชุกคนละช่วงในฝั่งตะวันตกกับฝั่งตะวันออก
ทำไมบางปีฤดูฝนมาช้าหรือเร็วกว่าปกติ?
เพราะวันเริ่มฤดูขึ้นกับว่าลมมรสุมพัดเข้ามาเมื่อไหร่และแรงแค่ไหน ซึ่งได้รับผลจากอุณหภูมิผิวน้ำทะเลและปรากฏการณ์อย่างเอลนีโญหรือลานีญา กรมอุตุนิยมวิทยาจึงประกาศวันเข้าสู่ฤดูฝนและฤดูหนาวในแต่ละปีตามสภาพอากาศจริง
ติดตามข่าวลมมรสุมได้จากที่ไหน?
ติดตามได้จากเว็บไซต์และแอปของกรมอุตุนิยมวิทยา ซึ่งออกพยากรณ์อากาศรายวัน คำเตือนฝนตกหนัก และการคาดหมายอากาศราย 3 เดือนเป็นประจำ
แหล่งอ้างอิง: กรมอุตุนิยมวิทยา – การคาดหมายลักษณะอากาศราย 3 เดือน ตุลาคม–ธันวาคม 2568, ไทยรัฐ – กรมอุตุนิยมวิทยาเผยเงื่อนไขการประกาศเข้าสู่ฤดูฝน, สำนักงานสถิติแห่งชาติ – สมุดรายงานสถิติประเทศไทย 2566 (อุตุนิยมวิทยา), DLTV – ฤดูกาลและลมมรสุมของประเทศไทย, Met Office – What are monsoons?
ภาพหน้าปกโดย Vita Leonis จาก Unsplash
