สำลักอาหารติดคอช่วยอย่างไร? วิธีช่วยผู้ใหญ่ เด็ก และทารก

ถ้าคนสำลักอาหารยังไอหรือพูดได้ ให้เขาไอแรง ๆ ต่อไปเอง แต่ถ้าพูดไม่ได้ ไอไม่ออก หายใจไม่ได้ แปลว่าทางเดินหายใจอุดกั้นรุนแรง ต้องช่วยทันทีด้วยการตบหลัง 5 ครั้ง สลับกับรัดกระตุกที่หน้าท้อง (Heimlich maneuver) 5 ครั้ง จนกว่าสิ่งที่ติดคอจะหลุดออกมา สำหรับทารกอายุต่ำกว่า 1 ปี ให้ตบหลังสลับกับกดหน้าอกแทน ห้ามรัดกระตุกที่หน้าท้อง และถ้าช่วยแล้วยังไม่หลุดหรือผู้ป่วยหมดสติ ให้โทร 1669 ทันที

รู้ได้อย่างไรว่าคนกำลังสำลักอาหารรุนแรง?

ให้ดูว่าเขายังพูด ไอ หรือหายใจได้หรือไม่ ถ้ายังทำได้ถือว่าอุดกั้นไม่รุนแรง ทางเดินหายใจยังเปิดอยู่บางส่วน แต่ถ้าพูดไม่ได้ ไอไม่มีเสียง และหายใจไม่ออก ถือว่าอุดกั้นรุนแรงซึ่งอันตรายถึงชีวิต ต้องลงมือช่วยทันที

ระดับการสำลัก	อาการที่เห็น	ควรทำอย่างไร
ไม่รุนแรง (อุดกั้นบางส่วน)	ยังพูดได้ ไอได้ ร้องได้ หายใจได้	ให้ไอแรง ๆ ต่อไป อยู่ใกล้ ๆ คอยสังเกต ไม่ต้องตบหลังหรือรัดท้อง
รุนแรง (อุดกั้นเกือบทั้งหมดหรือทั้งหมด)	พูดไม่ได้ ไอไม่ออกหรือไอเบามาก หายใจมีเสียงหรือหายใจไม่ได้ ริมฝีปากหรือหน้าเริ่มเขียว มักเอามือกุมคอ	ตบหลัง 5 ครั้งสลับรัดกระตุกหน้าท้อง 5 ครั้ง และให้คนอื่นโทร 1669

ท่ามือกุมคอเป็นสัญญาณสากลของการสำลัก ถ้าเห็นท่านี้ ให้ถามว่า “ติดคอใช่ไหม” ถ้าเขาพยักหน้าแต่พูดไม่ได้ ให้เริ่มช่วยทันที

ช่วยผู้ใหญ่และเด็กโตที่สำลักอาหารต้องทำอย่างไร?

สำหรับผู้ใหญ่และเด็กอายุตั้งแต่ 1 ปีขึ้นไปที่ยังรู้สึกตัว ให้ตบหลัง 5 ครั้ง แล้วรัดกระตุกที่หน้าท้อง 5 ครั้ง ทำสลับกันไปจนกว่าสิ่งที่ติดคอจะหลุดออกมาหรือผู้ป่วยหมดสติ วิธีสลับนี้ตรงกับแนวทางของ NHS สภากาชาดอเมริกัน และแนวทางสมาคมโรคหัวใจอเมริกัน (AHA) ฉบับปี 2025

ตะโกนขอความช่วยเหลือ: ถ้ามีคนอยู่ใกล้ ให้คนหนึ่งโทร 1669 ไว้ก่อน ขณะที่อีกคนลงมือช่วย
ตบหลัง 5 ครั้ง: ยืนด้านหลังค่อนไปทางด้านข้าง ใช้มือข้างหนึ่งประคองหน้าอก ให้ผู้ป่วยโน้มตัวไปข้างหน้า แล้วใช้สันมืออีกข้างตบแรง ๆ ตรงกลางระหว่างสะบักสองข้าง ตรวจดูทุกครั้งว่าสิ่งของหลุดออกมาหรือยัง
รัดกระตุกที่หน้าท้อง 5 ครั้ง: ถ้ายังไม่หลุด ให้ยืนด้านหลัง โอบแขนรอบเอว กำมือข้างหนึ่งวางเหนือสะดือเล็กน้อยและต่ำกว่าปลายกระดูกหน้าอก ใช้มืออีกข้างจับกำปั้นไว้ แล้วกระตุกเข้าหาตัวและขึ้นด้านบนแรง ๆ เร็ว ๆ
ทำสลับไปเรื่อย ๆ: ตบหลัง 5 ครั้ง สลับรัดกระตุกหน้าท้อง 5 ครั้ง จนกว่าสิ่งของจะหลุด ผู้ป่วยไอหรือพูดได้ หรือหน่วยกู้ชีพมาถึง
ถ้าผู้ป่วยหมดสติ: ค่อย ๆ วางลงกับพื้น โทร 1669 ถ้ายังไม่ได้โทร และเริ่มทำ CPR (การนวดหัวใจผายปอดกู้ชีพ) ทันที

กับเด็กเล็กให้ใช้แรงน้อยกว่าผู้ใหญ่ อาจคุกเข่าลงให้ระดับตัวเท่ากับเด็ก ส่วนคนท้องหรือคนที่ตัวใหญ่จนโอบรอบเอวไม่ได้ ให้วางกำปั้นที่กึ่งกลางกระดูกหน้าอกแล้วกดกระแทกเข้าหาตัวแทนการรัดที่หน้าท้อง

ทารกอายุต่ำกว่า 1 ปีสำลัก ต้องช่วยต่างจากผู้ใหญ่อย่างไร?

ทารกอายุต่ำกว่า 1 ปีห้ามรัดกระตุกที่หน้าท้อง เพราะอาจทำให้อวัยวะภายในบาดเจ็บ ให้ใช้วิธีตบหลัง 5 ครั้ง สลับกับกดหน้าอก 5 ครั้งแทน โดยจัดให้ศีรษะของทารกต่ำกว่าลำตัวเสมอ

จัดท่าคว่ำ: นั่งหรือคุกเข่า วางทารกคว่ำหน้าบนแขนหรือบนต้นขา ให้ศีรษะต่ำกว่าลำตัว ใช้มือประคองขากรรไกรและคอให้มั่นคง ระวังอย่ากดที่ลำคอ
ตบหลัง 5 ครั้ง: ใช้สันมือตบแรงพอประมาณตรงกลางระหว่างสะบักสองข้าง
พลิกหงายแล้วกดหน้าอก 5 ครั้ง: ประคองศีรษะไว้ พลิกทารกให้หงายหน้า ศีรษะยังต่ำกว่าลำตัว ใช้สองนิ้วกดลงตรงกลางหน้าอกต่ำกว่าแนวราวนมเล็กน้อย กดแรงและเร็ว
ทำสลับไปเรื่อย ๆ: จนกว่าสิ่งของจะหลุดออกมา ทารกร้องหรือหายใจได้ หรือหน่วยกู้ชีพมาถึง
ถ้าทารกไม่ตอบสนอง: โทร 1669 และเริ่ม CPR สำหรับทารกทันที

ถ้าสำลักอาหารตอนอยู่คนเดียว ช่วยตัวเองได้อย่างไร?

ถ้าอยู่คนเดียวและพูดหรือหายใจไม่ได้ ให้รัดกระตุกที่หน้าท้องด้วยตัวเอง โดยใช้กำปั้นหรือขอบของแข็ง เช่น พนักเก้าอี้หรือขอบโต๊ะ ช่วยดันใต้ลิ้นปี่ ถ้าทำได้ ให้โทร 1669 ไว้ก่อน หรือส่งสัญญาณให้คนใกล้ตัวรู้

กำมือข้างหนึ่ง วางเหนือสะดือเล็กน้อย แล้วใช้มืออีกข้างจับกำปั้นไว้
กระตุกกำปั้นเข้าหาตัวและขึ้นด้านบนแรง ๆ เร็ว ๆ
ถ้ายังไม่หลุด ให้โน้มตัวพาดหน้าท้องลงบนพนักเก้าอี้ ขอบโต๊ะ หรือขอบเคาน์เตอร์ที่มั่นคง แล้วดันตัวลงแรง ๆ ให้ขอบนั้นกระแทกใต้ลิ้นปี่
ทำซ้ำจนกว่าสิ่งที่ติดคอจะหลุดออกมา

สิ่งที่ไม่ควรทำเมื่อมีคนสำลักอาหารมีอะไรบ้าง?

ข้อห้ามที่สำคัญที่สุดคือห้ามเอานิ้วล้วงคอแบบมองไม่เห็นสิ่งของ เพราะอาจดันสิ่งที่ติดอยู่ให้ลึกลงไปอีก และไม่ควรตบหลังหรือรัดท้องคนที่ยังไอได้ดี เพราะการไอเองมักได้ผลที่สุด

ห้ามล้วงคอ ยกเว้นเห็นสิ่งของชัดเจนในปากและหยิบออกได้ง่าย
ห้ามรัดกระตุกที่หน้าท้องในทารกอายุต่ำกว่า 1 ปี
ห้ามให้ดื่มน้ำหรือกินข้าวตามเพื่อดันของลงไป ขณะที่ยังหายใจไม่ได้
ห้ามจับทารกห้อยหัวแล้วเขย่า
อย่าปล่อยให้ผู้ป่วยเดินไปไหนคนเดียว เช่น เข้าห้องน้ำ เพราะถ้าหมดสติจะไม่มีใครช่วยได้ทัน

หลังช่วยสำเร็จแล้ว ควรพาผู้ป่วยไปพบแพทย์ โดยเฉพาะถ้าได้รับการรัดกระตุกที่หน้าท้อง เพราะอาจเกิดการบาดเจ็บภายในได้ หรือถ้ายังไอไม่หยุด เจ็บคอ หรือรู้สึกว่ายังมีอะไรติดอยู่

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับการช่วยคนสำลักอาหาร

Heimlich maneuver คืออะไร?

คือวิธีรัดกระตุกที่หน้าท้อง โดยใช้แรงดันจากใต้กะบังลมดันอากาศในปอดให้พุ่งออกมา ช่วยไล่สิ่งที่อุดทางเดินหายใจให้หลุดออก ตั้งชื่อตามแพทย์ชาวอเมริกันที่เผยแพร่วิธีนี้

ต้องตบหลังก่อน หรือรัดกระตุกที่หน้าท้องก่อน?

แนวทางปัจจุบันของ NHS สภากาชาดอเมริกัน และ AHA ฉบับปี 2025 แนะนำให้เริ่มจากตบหลัง 5 ครั้ง แล้วตามด้วยรัดกระตุกที่หน้าท้อง 5 ครั้ง สลับกันไป ถ้าไม่ถนัดตบหลัง การรัดกระตุกที่หน้าท้องอย่างเดียวก็ยังช่วยได้

ช่วยจนสิ่งของหลุดแล้ว ยังต้องไปหาหมอไหม?

ควรไป โดยเฉพาะคนที่ได้รับการรัดกระตุกที่หน้าท้อง เพราะอาจบาดเจ็บภายในโดยไม่รู้ตัว และควรไปทันทีถ้ายังไอต่อเนื่อง หายใจลำบาก หรือรู้สึกว่ามีเศษอาหารติดอยู่

เบอร์ฉุกเฉินเมื่อมีคนสำลักคือเบอร์อะไร?

ในประเทศไทยโทร 1669 ซึ่งเป็นเบอร์ของระบบการแพทย์ฉุกเฉิน ใช้ได้ฟรีตลอด 24 ชั่วโมง

บทความนี้เป็นข้อมูลปฐมพยาบาลทั่วไป ไม่ใช่การฝึกอบรมหรือคำแนะนำทางการแพทย์เฉพาะบุคคล หากมีโอกาส ควรเข้าอบรมการปฐมพยาบาลและ CPR กับหน่วยงานที่ได้รับการรับรอง

แหล่งอ้างอิง: NHS 111 Wales – Choking, Mayo Clinic – Choking: First aid, EMS1 – 2025 AHA guidelines: changes to choking response, โรงพยาบาลรามาธิบดี – การช่วยเหลือเมื่อมีสิ่งแปลกปลอมอุดกั้นทางเดินหายใจ, PPTV – สำลัก อาหารติดคอ แนะวิธีปฐมพยาบาล (ข้อมูลจากสถาบันการแพทย์ฉุกเฉินแห่งชาติ รพ.ศิริราช และ รพ.จุฬาลงกรณ์)

ภาพหน้าปกโดย Navy Medicine จาก Unsplash